पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील सद्यस्थिती एका 'खुल्लमखुल्ला युद्धाच्या' (Open War) उंबरठ्यावर येऊन पोहोचली

 

पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील सद्यस्थिती ही केवळ दोन शेजारी देशांमधील संघर्ष नसून, ती एका 'खुल्लमखुल्ला युद्धाच्या' (Open War) उंबरठ्यावर येऊन पोहोचली आहे. १६ मार्च २०२६ रोजी काबूलमधील ड्रग पुनर्वसन केंद्रावर (Omid Hospital) झालेला हल्ला या तणावाचा परमोच्च बिंदू मानला जात आहे.

या संपूर्ण प्रकरणाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. हा हल्ला का झाला? (प्रमुख कारणे)

पाकिस्तानने या हल्ल्यामागे प्रामुख्याने सुरक्षा आणि प्रत्युत्तराची भूमिका मांडली आहे:

• दहशतवादाचा बीमोड: पाकिस्तानचा असा आरोप आहे की, 'तेहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान' (TTP) आणि 'आयसिस-के' (ISIS-K) सारख्या संघटनांना अफगाण तालिबान आश्रय देत आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये इस्लामाबादमधील मशिदीवर झालेल्या हल्ल्याचा आणि रमजानच्या सुरुवातीला झालेल्या बॉम्बस्फोटांचा बदला म्हणून ही कारवाई केल्याचे पाकिस्तानचे म्हणणे आहे.
• सीमा वाद (Durand Line): पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील 'ड्युरंड लाईन' या सीमेवरून नेहमीच वाद असतो. अफगाणिस्तान ही सीमा अधिकृत मानत नाही, ज्यामुळे सीमेवर सतत चकमकी होत असतात.
• राजनैतिक अपयश: कतार आणि सौदी अरेबियाने मध्यस्थी करूनही ऑक्टोबर २०२५ मधील शस्त्रसंधी टिकली नाही. चर्चेने प्रश्न सुटत नसल्याने पाकिस्तानने लष्करी बळाचा वापर सुरू केला आहे.

---

२. यात पाकिस्तानचा काय फायदा आहे?

हा हल्ला करून पाकिस्तानला काही विशिष्ट 'स्ट्रॅटेजिक' उद्दिष्टे साध्य करायची आहेत:

• अंतर्गत लक्ष वळवणे (Diversion Strategy): सध्या पाकिस्तानमध्ये प्रचंड आर्थिक संकट, महागाई आणि राजकीय अस्थिरता (विशेषतः इम्रान खान यांच्या समर्थकांचा वाढता विरोध) आहे. बाहेरील शत्रूशी युद्ध पुकारल्याने देशांतर्गत असंतोष कमी होऊन जनतेचे लक्ष वळवता येते, असा लष्कराचा अंदाज असू शकतो.
• तालिबानवर दबाव: अफगाण तालिबानला हे कळावे की पाकिस्तान आता केवळ सीमेवर मर्यादित राहणार नाही, तर थेट काबूल आणि कंदाहारसारख्या शहरांवरही हवाई हल्ले करू शकतो. याद्वारे TTP ला मिळणारा पाठिंबा कमी करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.
• प्रादेशिक दबदबा: इराणसोबतच्या वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, आपली लष्करी शक्ती कमी झालेली नाही, हे सिद्ध करण्याचा पाकिस्तानचा हा प्रयत्न आहे.

---

३. पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संबंधांवर होणारे परिणाम

या हल्ल्यामुळे दोन्ही देशांतील संबंध आता ऐतिहासिक निचांकी पातळीवर पोहोचले आहेत:

• अविश्वास आणि शत्रूत्व: एकेकाळी तालिबानचा 'गॉडफादर' मानला जाणारा पाकिस्तान आता त्यांचा सर्वात मोठा शत्रू बनला आहे. यामुळे भविष्यात कोणत्याही राजनैतिक चर्चेची दारे जवळपास बंद झाली आहेत.
• गनिमी काव्याचा धोका: पाकिस्तानकडे जरी प्रगत वायुसेना असली, तरी तालिबानकडे 'असिमेट्रिक वॉरफेअर' (गनिमी कावा) करण्याचे मोठे सामर्थ्य आहे. अफगाणिस्तान आता पाकिस्तानच्या सीमेवरील चौक्यांवर आणि अंतर्गत भागांत दहशतवादी हल्ले वाढवू शकतो.
• निर्वासितांचा प्रश्न: पाकिस्तानमधून लाखो अफगाण निर्वासितांना हाकलून दिले जात आहे. यामुळे अफगाणिस्तानमध्ये मानवी संकट उभे राहिले असून, या लोकांचा वापर भविष्यात पाकिस्तानविरुद्ध लढण्यासाठी केला जाण्याची शक्यता आहे.
• भारताची वाढती भूमिका: अफगाणिस्तान आता पाकिस्तानला शह देण्यासाठी भारताशी व्यापार आणि राजकीय संबंध अधिक दृढ करण्याचा प्रयत्न करत आहे, जे पाकिस्तानसाठी चिंतेचे कारण ठरेल.

निष्कर्ष: काबूलमधील रुग्णालयावर झालेला हा हल्ला (ज्यात ४०० निष्पापांचा बळी गेल्याचा दावा केला जात आहे) जागतिक स्तरावर पाकिस्तानला एकटा पाडणारा ठरू शकतो. हा संघर्ष लवकर न थांबल्यास संपूर्ण दक्षिण आशियाची शांतता धोक्यात येऊ शकते.