१२ वर्षांच्या मोदी सरकारच्या कार्यकाळानिमित्त “राष्ट्रसुरक्षा आणि भारताची जागतिक झेप – सुरक्षित आणि समर्थ भारत” या विषयावर विशेष चर्चा होणार आहे :
• सर्जिकल स्ट्राईक्स
• संरक्षण निर्यात
• G20 मधील भारताची भूमिका
• सीमावर्ती पायाभूत सुविधा
• सामरिक राजनय
• आत्मनिर्भर संरक्षण व्यवस्था
• नक्षलवादाविरोधातील कारवाई
• ऑपरेशन सिंदूर
गेल्या बारा वर्षांत भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या धोरणामध्ये, परराष्ट्र धोरणामध्ये आणि संरक्षण क्षमतेमध्ये आमूलाग्र बदल झाला आहे. २०१४ पूर्वी भारताला अनेकदा प्रतिक्रियात्मक राष्ट्र म्हणून पाहिले जात होते; परंतु आज भारत स्वतःच्या राष्ट्रीय हितांचे रक्षण करण्यासाठी आवश्यक ते कठोर निर्णय घेणारे, जागतिक स्तरावर प्रभाव निर्माण करणारे आणि स्वदेशी सामर्थ्यावर आधारित राष्ट्र म्हणून उदयास आले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने "सुरक्षित भारत, सक्षम भारत आणि आत्मनिर्भर भारत" या संकल्पनांना प्रत्यक्ष स्वरूप दिले आहे.
सर्जिकल स्ट्राईक्स : नवीन सुरक्षा सिद्धांताची
सुरुवात
२०१६ मध्ये उरी दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारतीय सैन्याने पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरमध्ये घुसून सर्जिकल स्ट्राईक्स केल्या. हा केवळ लष्करी हल्ला नव्हता, तर भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षा धोरणातील मूलभूत बदल होता.
दशकांपासून भारत दहशतवादी हल्ले सहन करून राजनैतिक निषेधापर्यंत मर्यादित राहत होता. सर्जिकल स्ट्राईक्सनंतर भारताने स्पष्ट संदेश दिला की, दहशतवादाला आश्रय देणाऱ्या शक्तींना त्यांच्या भूमीत जाऊन उत्तर दिले जाईल. या कारवाईने भारतीय सैन्याचे मनोबल वाढविले तसेच भारताच्या प्रतिरोधक क्षमतेबाबत जगामध्ये नवा संदेश गेला.
ऑपरेशन सिंदूर : नव्या भारताची निर्णायक कृती
पाहलगाम येथील भीषण दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारताने २०२५ मध्ये "ऑपरेशन सिंदूर" राबवून पाकिस्तान आणि पाकिस्तानव्याप्त काश्मीरमधील दहशतवादी तळांवर अचूक हल्ले केले.
या मोहिमेचे वैशिष्ट्य म्हणजे भारतीय बनावटीच्या अनेक शस्त्रप्रणालींचा प्रभावी वापर. ड्रोन, क्षेपणास्त्रे, एअर डिफेन्स नेटवर्क, माहिती युद्ध आणि सायबर क्षमतांचा एकत्रित वापर करून भारताने आधुनिक युद्धकलेची नवी झलक जगासमोर सादर केली. ऑपरेशन सिंदूरमुळे भारताने दहशतवादाविरुद्ध "शून्य सहनशीलता" हे धोरण अधिक दृढ केले.
आत्मनिर्भर संरक्षण व्यवस्था : आयातदारापासून निर्यातदाराकडे
एकेकाळी जगातील सर्वात मोठ्या शस्त्र आयातदारांमध्ये भारताचा समावेश होत होता. मात्र गेल्या दशकात "आत्मनिर्भर भारत" आणि "मेक इन इंडिया" उपक्रमांमुळे संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात अभूतपूर्व प्रगती झाली.
आज भारत तेजस लढाऊ विमान, ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र, आकाश हवाई संरक्षण प्रणाली, पिनाका रॉकेट प्रणाली, युद्धनौका, रडार आणि विविध प्रकारचे ड्रोन स्वदेशी पातळीवर विकसित करत आहे. संरक्षण क्षेत्रातील खाजगी उद्योगांचा सहभाग वाढविण्यात आला आहे.
या धोरणामुळे केवळ राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत झाली नाही, तर लाखो रोजगार निर्माण झाले आणि देशातील तंत्रज्ञान विकासालाही चालना मिळाली.
संरक्षण निर्यात : भारताची वाढती सामरिक ताकद
२०१४ मध्ये भारताची संरक्षण निर्यात अत्यल्प होती. आज भारत शेकडो संरक्षण उत्पादने अनेक देशांना निर्यात करत आहे.
ब्रह्मोस क्षेपणास्त्रांची निर्यात, विविध रडार प्रणाली, गस्ती नौका, संरक्षण इलेक्ट्रॉनिक्स आणि ड्रोन यामुळे भारत संरक्षण निर्यात क्षेत्रात झपाट्याने पुढे जात आहे. संरक्षण निर्यात ही केवळ आर्थिक बाब नसून सामरिक प्रभाव निर्माण करण्याचे साधन आहे. ज्या देशांकडे भारतीय संरक्षण उपकरणे असतील, त्यांच्याशी भारताचे सुरक्षा संबंध अधिक दृढ होतात.
सीमावर्ती पायाभूत सुविधा : सीमांचे सशक्तीकरण
दीर्घकाळ भारताच्या सीमावर्ती भागांमध्ये रस्ते, पूल, बोगदे आणि दळणवळण सुविधा अपुऱ्या होत्या. चीनने तिबेटमध्ये मोठ्या प्रमाणावर पायाभूत सुविधा उभारल्यानंतर भारतानेही सीमावर्ती विकासाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले.
अटल बोगदा, सेला बोगदा, सीमावर्ती महामार्ग, प्रगत हवाई तळ, पूल आणि रेल्वे प्रकल्पांमुळे सैन्याची जलद तैनाती शक्य झाली आहे. लडाख, अरुणाचल प्रदेश, सिक्कीम आणि उत्तराखंडमधील पायाभूत सुविधांनी भारताची संरक्षण क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढविली आहे.
आज सीमावर्ती विकास हा केवळ संरक्षणाचा विषय नसून राष्ट्रीय एकात्मता आणि स्थानिक आर्थिक विकासाचा भाग बनला आहे.
नक्षलवादाविरोधातील कारवाई : अंतर्गत सुरक्षेतील
यश
एकेकाळी नक्षलवाद हा भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेसमोरील सर्वात मोठा धोका मानला जात होता. तथापि, गेल्या काही वर्षांत सुरक्षा कारवाया, विकासकामे, गुप्तचर माहितीची सुधारणा आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वापरामुळे नक्षलवादाचा प्रभाव मोठ्या प्रमाणात कमी झाला आहे.
सुरक्षा दलांच्या समन्वित कारवायांमुळे अनेक नक्षलवादी नेते निष्प्रभ झाले. रस्ते, मोबाईल नेटवर्क, शाळा, आरोग्य सुविधा आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्याने स्थानिक लोकांचा शासनावरील विश्वास वाढला. परिणामी नक्षलवाद प्रभावित क्षेत्रांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले आहे.
सामरिक राजनय : भारताचा वाढता जागतिक प्रभाव
भारताच्या परराष्ट्र धोरणामध्ये गेल्या दशकात मोठी गतिशीलता दिसून आली आहे. भारताने अमेरिका, रशिया, फ्रान्स, जपान, इस्रायल, ऑस्ट्रेलिया तसेच पश्चिम आशियातील देशांशी संबंध अधिक दृढ केले आहेत.
क्वाडसारख्या मंचांमध्ये सक्रिय सहभाग, हिंद-प्रशांत क्षेत्रातील भूमिका, दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि ऊर्जा सुरक्षेच्या क्षेत्रातील प्रयत्न यांमुळे भारताची जागतिक प्रतिमा उंचावली आहे.
विशेषतः रशिया-युक्रेन युद्ध, इस्रायल-हमास संघर्ष आणि इतर जागतिक संकटांदरम्यान भारताने संतुलित आणि स्वतंत्र परराष्ट्र धोरणाचा अवलंब करून स्वतःचे राष्ट्रीय हित जपले आहे.
G20 मधील भारताचे नेतृत्व : ग्लोबल साउथचा आवाज
भारताच्या G20 अध्यक्षपदाने देशाच्या जागतिक प्रतिष्ठेत मोठी भर घातली. भारताने विकसनशील देशांच्या समस्या जागतिक मंचावर प्रभावीपणे मांडल्या.
"वसुधैव कुटुंबकम्" या संकल्पनेवर आधारित भारतीय दृष्टिकोनाला व्यापक प्रतिसाद मिळाला. भारताच्या प्रयत्नांमुळे आफ्रिकन युनियनला G20 मध्ये कायमस्वरूपी सदस्यत्व मिळाले, जे जागतिक दक्षिणेकडील देशांसाठी ऐतिहासिक पाऊल ठरले.
G20 च्या यशस्वी आयोजनामुळे भारत केवळ प्रादेशिक शक्ती नसून जागतिक नेतृत्वासाठी सक्षम राष्ट्र म्हणून समोर आला.
निष्कर्ष : सुरक्षित भारत ते विश्वगुरूकडे वाटचाल
गेल्या बारा वर्षांचा आढावा घेतला तर भारताने राष्ट्रीय सुरक्षेच्या प्रत्येक क्षेत्रात उल्लेखनीय प्रगती केली आहे. सर्जिकल स्ट्राईक्स आणि ऑपरेशन सिंदूरमधून निर्णायक लष्करी इच्छाशक्ती दिसून आली; सीमावर्ती पायाभूत सुविधांनी संरक्षण क्षमता वाढविली; आत्मनिर्भर संरक्षण उत्पादन आणि संरक्षण निर्यातीने भारताला सामरिक व आर्थिक बळ दिले; नक्षलवादावरील नियंत्रणाने अंतर्गत सुरक्षा मजबूत केली; तर G20 आणि सामरिक राजनयामुळे भारताचा जागतिक प्रभाव वाढला.
आजचा भारत केवळ स्वतःच्या सीमांचे संरक्षण करणारा देश नाही, तर जागतिक घडामोडींना दिशा देण्याची क्षमता असलेली उदयोन्मुख महासत्ता आहे. "राष्ट्रसुरक्षा
आणि भारताची जागतिक झेप" हा केवळ घोषवाक्याचा विषय नसून गेल्या बारा वर्षांत प्रत्यक्षात उतरलेली राष्ट्रीय परिवर्तनाची गाथा आहे. सुरक्षित, सक्षम, आत्मनिर्भर आणि जागतिक स्तरावर प्रभावी भारताची ही वाटचाल आगामी दशकांमध्ये आणखी वेगाने पुढे जाण्याची चिन्हे स्पष्टपणे दिसत आहेत.
