BOOK REVIEW--Operation Condor: The Dark Chapter of State-Sponsored Assassination in Latin America

An Overview of Operation Condor and J. Patrice McSherry’s Analysis
In her pivotal work Predatory States, J. Patrice McSherry explores Operation Condor, a covert network uniting repressive military regimes in Latin America during the Cold War, with significant influence from the United States. Operation Condor remains one of the most critical examples in the study of state-sponsored assassination. While numerous books cover this topic, McSherry’s work stands out for its early contribution and extensive use of archival material. Her analysis raises key questions about the degree of U.S. responsibility in Condor’s operations, carefully examining the role of American support without explicitly assigning blame. Although the primary drivers were Latin American dictatorships—led notably by Pinochet’s Chile and Argentina—the United States was a powerful regional influence, making McSherry’s nuanced discussion of state responsibility both essential and timely.

U.S. Support for Repression: Ideological Backing and Logistical Assistance
From the 1950s onward, the U.S. supported the shift of Latin American militaries’ focus from external threats to internal repression, embedding itself in the political dynamics of the region. McSherry details the logistical support provided by the United States, including technology transfers, arms sales, intelligence sharing, and training for military personnel involved in Condor operations. U.S. personnel were reportedly directly involved in abductions and interrogations, and Condor communications even routed through American facilities in Panama, creating an infrastructure that could have been terminated but was instead maintained. Such actions underline the extent of American engagement, despite opportunities to disengage or limit support for Condor’s violent objectives.

U.S. Tolerance and Reluctance to Condemn Human Rights Violations
McSherry also highlights a concerning pattern of American tolerance for Condor’s human rights abuses. When Condor assassinated Orlando Letelier, a former minister under Chilean President Salvador Allende, in Washington, D.C., the U.S. government refrained from strong measures against Condor-affiliated nations. High-level officials like Secretary of State Henry Kissinger often ignored warnings from U.S. ambassadors urging greater human rights advocacy. This reluctance to hold Latin American allies accountable reflects a broader tolerance of abuses, as long as they aligned with anti-communist objectives.

Ethical Dilemmas in Foreign Policy: Is Government Morality Real?

Competing Views Within the U.S. Government
Addressing the ethical question, McSherry’s analysis suggests that government morality in foreign policy is complex, with positions that vary widely among officials. Investigative journalist John Dinges, who has extensively covered Condor, describes a system of mixed signals within the U.S. government, where some officials quietly approved (a “green light”) while others opposed (a “red light”) severe human rights abuses, including torture, disappearances, and assassinations. The impact of these mixed messages often depended on the authority level: those in power selectively received guidance, giving precedence to higher-level endorsements over objections from lower-level ambassadors or diplomats.

Conclusion: Balancing Morality and Realpolitik
McSherry’s work does not entirely dismiss the presence of morality in government policy but points to a challenging reality—foreign policy often involves ethical compromises, where power dynamics, national interests, and ideological alignment take precedence over moral concerns. Operation Condor exemplifies this tension, revealing how selective morality has shaped global relations, influenced covert operations, and complicated the accountability of state actors in international affairs.

Understanding State-Sponsored Assassinations: Why It Matters

 

The Academic Perspective: Growing Incidences and Widespread Accusations
Understanding the phenomenon of state-sponsored assassinations has gained importance, particularly due to recent global accusations among nations. For instance, Canada and the United States recently accused India of engaging in such actions, and the U.S. released photos suggesting an Iranian plot against former Secretary of State Mike Pompeo. These cases surface in news cycles regularly, yet the commentary often portrays state-sponsored assassinations as rare, primarily associated with rogue or non-democratic states. This perception, however, fails to account for the broader historical reality. Since the Cold War, both democratic and authoritarian states, Western and non-Western alike, have engaged in such practices, citing various justifications rooted in historical, political, and legal precedents. This misconception highlights the need to analyze the underlying motives and methods beyond superficial assumptions.

The Practical Perspective: Limited Consequences and Persistent Disinformation
On a practical level, the global response to state-sponsored assassinations is frequently characterized by disbelief and misinformation. Typically, nations prioritize diplomatic, strategic, political, or financial interests over penalizing perpetrators of assassinations. Human rights concerns often become secondary considerations, surfacing primarily when cases garner extensive public scrutiny or display egregious recklessness. For example, while Russia has conducted multiple assassinations in the UK, significant sanctions only emerged following the brazen poisoning of Sergei Skripal, though even these were not as severe as the penalties imposed after the Ukraine conflict began. Similarly, despite Rwanda's involvement in extraterritorial assassinations, Western nations, particularly the United States, France, and Britain, maintain favorable relations with Rwanda for strategic reasons, often avoiding confrontations on human rights abuses. Saudi Arabia, too, faced limited repercussions after the high-profile murder of journalist Jamal Khashoggi. Such cases reveal the hesitancy of many governments to address or condemn these actions fully.

The Prevalence of Assassinations and the Process of Inter-State Learning

Widespread Practice Among Nations
State-sponsored assassinations are, indeed, more common than often assumed. There exists a learning process among states, formal and informal, whereby nations observe and adopt the assassination strategies and operational structures of others. Historically, countries with a reputation for covert operations and counterinsurgency have shared their expertise formally with other states. For example, French officials who served in Algeria trained counterparts in Latin America. Similarly, the United States trained Latin American forces during the 1960s to 1980s through the well-known 'School of the Americas,' effectively transferring knowledge on covert practices.

Adoption of Practices Through Informal Channels
Beyond formal training, intelligence agencies worldwide informally study the operational tactics of states like Russia, the U.S., and Israel, adopting similar methods and institutional structures. In some cases, states justify their actions by aligning them with those of Western countries. For example, leaders may argue that if the United States or Israel conducts assassinations in the name of counterterrorism, other nations facing similar strategic situations are justified in doing the same. This emulation sometimes extends to the use of similar terminology; for instance, various states now justify such killings by labeling them as counter-terrorist actions, mirroring the rhetoric used by the U.S. and Israel for their targeted killings.

Conclusion: The Broader Implications of State-Sponsored Assassinations

Understanding state-sponsored assassinations in both historical and contemporary contexts reveals a complex web of political calculations, strategic alignments, and evolving practices. Far from being an aberration associated with a few states, these practices have woven themselves into the geopolitical fabric, adopted and justified by a broad spectrum of nations. This reality urges a reevaluation of state accountability and international norms, highlighting the importance of informed discourse and policy responses to address the ethical and legal ramifications of state-sponsored assassinations.

Book Review: India: A Sacred Geography by Diana L. Eck

 Diana L. Eck's India: A Sacred Geography is a masterful exploration that transcends mere geographical mapping, delving into the intricate tapestry of India's sacred landscapes and the profound beliefs that shape them. Eck, a distinguished scholar of comparative religion, draws upon over a decade of research to guide readers through a nuanced understanding of how spirituality and geography intertwine in the Indian context.

The book is structured around the concept of sacred geography, where Eck examines various holy sites, pilgrimage routes, and the cultural significance of these places within Hinduism and other religious traditions. She starts by introducing the key ideas of Hindu philosophy, such as the notions of dharma, karma, and moksha, before linking these concepts to specific locations across India—from the banks of the Ganges to the temples of Varanasi.

 

Eck emphasizes that these sacred sites are not just historical landmarks; they are vibrant centers of spiritual life that reflect the beliefs, practices, and identities of millions. She explores how these places serve as a means of connection between the divine and the earthly, offering insights into the rituals, festivals, and daily lives of devotees. By weaving together historical narratives, personal anecdotes, and scholarly analysis, Eck provides a holistic view of how geography and spirituality are interlinked in India.

 

Review

Eck's prose is both accessible and scholarly, making complex ideas digestible for a wide audience. The book is meticulously researched, with a wealth of references that support her arguments while inviting readers to engage with the material on a deeper level. Her passion for the subject is evident, and she writes with a sense of reverence for the cultures and traditions she describes.

 

One of the book's strengths is its ability to illustrate the diversity of beliefs within India. Eck does not shy away from discussing the tensions and challenges faced by various religious communities, providing a balanced perspective that acknowledges both harmony and conflict. This multidimensional approach allows for a richer understanding of what "India" means in a contemporary context.

 

Visually, the book is enhanced by maps and photographs that illustrate the sacred sites discussed, creating a more immersive experience. However, at times, readers might find themselves wishing for a bit more narrative continuity as the book shifts from one location to another. Despite this, the overall structure effectively conveys the interconnectedness of space and spirituality.

 

In conclusion, India: A Sacred Geography is an essential read for anyone interested in understanding the spiritual essence of India. Diana L. Eck invites us to view the country not just as a geographical entity, but as a living landscape of sacred meaning. This book is a profound contribution to the study of religion and geography, and it will resonate with travelers, scholars, and spiritual seekers alike.

Title: Why Bharat Matters: A Profound Insight into India’s Global Significance Author: Dr. S. Jaishankar, Indian Foreign Minister, Non-fiction, International Relations, Pages: 226,MRP: Rs. 695/-

https://indusresearch.in/book-review-of-dr-s-jaishankars-latest-book-why-bharat-matters-navigating-global-challenges-and-indias-rise-on-the-world-stage-by-brig-hemant-mahajan/ 

Introduction

 

In his thought-provoking book, “Why Bharat Matters,” Dr. S. Jaishankar, the Indian Foreign Minister, offers a compelling exploration of India’s global significance in the 21st century. Drawing from his vast experience as a diplomat and his deep understanding of international relations, Dr. Jaishankar presents a comprehensive analysis of India’s role and its potential to shape the world order.

The World Is Not Just Tough But Also Highly Unpredictable

The book commences by confronting the stark reality that the world is not just tough but also highly unpredictable. From the upheavals caused by the COVID-19 pandemic to volatile conflicts, climate change, and technological disruptions, negotiating this complex terrain demands resilience and adaptability. Jaishankar adeptly unfolds the intricate global scenario, spotlighting the ascendance of China, the evolving stance of the United States, and the pervasive influence of globalization.

Within this intricate tableau, India emerges not as a passive spectator but as a dynamic participant. Jaishankar paints a vivid portrayal of a “New India,” one that derives strength from its ancient heritage and democratic values while boldly embracing a future illuminated by technological optimism. This “Bharat,” as he underscores, aspires not solely to elevate itself but also to contribute to the well-being of the Global South and the broader global good.

Dr. Jaishankar begins by tracing the historical evolution of India’s civilizational ethos, emphasizing its rich cultural heritage and its enduring values of pluralism, inclusivity, and tolerance. This foundation serves as a backdrop for understanding India’s contemporary role in global affairs.

India’s strategic partnerships and diplomatic initiatives

One of the book’s strengths lies in its exploration of India’s strategic partnerships and diplomatic initiatives.

Dr. Jaishankar provides a detailed account of India’s engagement with major powers, such as the United States, China, Russia, and its immediate neighbors. He explains how India’s foreign policy under the current leadership has moved beyond traditional alliances and fostered deeper connections based on mutual interests and shared values.

Furthermore, the book delves into India’s growing economic prowess and its potential as an engine of global growth.

Dr. Jaishankar highlights the country’s demographic dividend, technological advancements, and entrepreneurial spirit as key factors that position India as a significant player in the global economy. He also addresses the challenges and opportunities that arise from India’s rapid urbanization and the need for sustainable development.

What sets the book apart is Dr. Jaishankar’s ability to blend personal anecdotes with geopolitical analysis. He shares insights from his diplomatic career, providing readers with a unique behind-the-scenes perspective on pivotal moments in India’s foreign policy. This approach humanizes the narrative and adds depth to the author’s arguments, making the book accessible to both policymakers and general readers alike.

He shares his insights on the foreign policy of the Modi government, the role of culture and values in shaping India’s outlook, and the lessons that can be drawn from India’s epics and heritage.

The book is a collection of 11 essays, each covering a different aspect of India’s engagement with the world.

Chapter 1-‘Presenting a World View’

The first essay, ‘Presenting a World View’, sets the tone by analysing the five phenomena that have dominated international relations in the last quarter of a century: globalization, rebalancing, multipolarity, impact of technology, and the games that nations play.

He argues that India needs to read global trends well, anticipate their implications, and respond nimbly and effectively. He also stresses the importance of having a vision, an architecture, and objectives for India’s foreign policy, based on its convictions and culture.

Chapter2- ‘Foreign Policy and You’

The second essay, ‘Foreign Policy and You’, explains how foreign policy works for the benefit of the common people, by meeting their everyday needs, ensuring their security, facilitating their aspirations, and projecting their image.

He gives examples of how the Modi government’s foreign policy has made a difference in the lives of Indians, such as the Vaccine Maitri initiative, the first responder operations, the evacuation missions, and the G20 presidency. He also urges the readers to appreciate the complexities and dilemmas of decision-making in a turbulent world, and to draw inspiration from India’s sagas and values.

‘लिप फ्रॉगिंग टू पोल व्हॉल्टिंग’ पुस्तकाचे परीक्षण-‘भारताने विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाकांक्षी आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टीकोन ठेवावा’, याविषयी आग्रह धरणारे पुस्तक !

 

‘लिप फ्रॉगिंग टू पोल व्हॉल्टिंग’ या पुस्तकात आर्थिक वाढीच्या पलीकडे जाऊन ‘लिप फ्रॉगिंग’ (लहान अडथळ्यांवरून उड्या मारत धावणे)चे समाज आणि पर्यावरण यांवर होणार्‍या परिणामांविषयी संशोधन करण्यात आले आहे. ‘लिप फ्रॉगिंग टू पोल व्हॉल्टिंग’ हे पुस्तक अत्यंत प्रेरणादायी आणि अंतर्दृष्टी निर्माण करणारे आहे. या पुस्तकात दिलेली लिप फ्रॉगिंग’ची संकल्पना नाविन्यता आणि आर्थिक वाढ यांविषयी आहे.

पद्मविभूषण डॉ. रघुनाथ माशेलकर आणि रवि पंडित यांनी हे पुस्तक लिहिले आहे. या पुस्तकात ‘लिप फ्रॉगिंग’च्या माध्यमातून विकास करण्याविषयीच्या पारंपरिक पायर्‍या जलद गतीने ओलांडून विकसनशील राष्ट्रे त्यांच्यासमोर असलेल्या आव्हानांवर कशा प्रकारे मात करू शकतील ? याविषयी लेखन केले आहे. ‘लिप फ्रॉगिंग’ या संकल्पनेनुसार मधले काही टप्पे वगळून भारत कशा प्रकारे लक्षणीय प्रगती करू शकतो, याविषयी संशोधन केले आहे. लेखकांनी या संकल्पनेचा विस्तार ‘पोल व्हॉल्टिंग’ (‘पोल व्हॉल्ट’ या खेळातील प्रकारामध्ये खेळाडू लांब काठीच्या साहाय्याने एकदम उंच उडी मारू शकतो), म्हणजे नवीन धोरणे अवलंबून आणि तंत्रज्ञानाचा वापर करून भारत अजून उच्च स्थान कसे प्राप्त करू शकतो, यांविषयी सांगितले आहे. या पुस्तकाविषयीची काही सूत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत.

‘लिप फ्रॉगिंग’ या संकल्पनेची पार्श्वभूमी

ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त)

पुस्तकाचे लेखक डॉ. माशेलकर आणि पंडित यांनी ‘लिप फ्रॉगिंग’विषयीच्या ऐतिहासिक संदर्भाची रूपरेषा स्पष्ट केली, तसेच इतर विकसित देशांशी स्पर्धा करण्यासाठी भारत आणि चीन यांनी पारंपरिक विकासाच्या टप्प्यांना कशी बगल दिली, तेही सांगितले. त्यांनी यशस्वीपणे ‘लिप फ्रॉगिंग’ करण्यास योगदान देणारे तांत्रिक विकास, धोरणातील सुधारणा आणि उद्योजकतेचा आत्मा हे घटक शोधले आहेत.

स्पष्ट आणि प्रत्यक्षात आणण्यायोग्य कल्पना

गुंतागुंतीच्या संकल्पनांविषयी स्पष्ट सादरीकरण, हे या पुस्तकाचे बळ आहे. या पुस्तकात लेखकांनी त्यांची सूत्रे परिणामकारकपणे मांडण्यासाठी जगात प्रत्यक्ष घडणारी उदाहरणे आणि एखाद्या सूत्राविषयीचा विशेष अभ्यास दिला आहे. भारतातील माहिती तंत्रज्ञान (आय.टी.) क्षेत्रातील क्रांतीपासून ते उत्पादनामध्ये चीनने केलेली प्रगती ही सूत्रे सांगताना ‘लिप फ्रॉगिंग’मुळे काही राष्ट्रे जगातील स्पर्धेत कशी पुढे गेली, याविषयी सांगितले आहे.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त)

१. कृती करण्यासाठी प्रोत्साहन देणारे व्यावहारिक मार्गदर्शक

हे पुस्तक केवळ शैक्षणिक नसून कृती करण्यास प्रोत्साहन देणारे व्यावहारिक मार्गदर्शक आहे. सध्याची निकड लक्षात घेऊन लिहिलेला हा ग्रंथ ‘लिप फ्रॉगिंग’च्याही पुढे जाऊन सक्रीय ‘पोल व्हॉल्टिंग’चे समर्थन करतो. अनेक किस्से आणि उदाहरणे असलेले हे पुस्तक धोरण ठरवणारे, उद्योजक अन् विविध स्तरांतील वाचक यांना भावणारे आहे.

२. ‘लिप फ्रॉगिंग’च्या सामाजिक आणि पर्यावरण यांविषयीच्या परिणांमाचे अन्वेषण

या पुस्तकात आर्थिक वाढीच्या पलीकडे जाऊन ‘लिप फ्रॉगिंग’चे सामाजिक आणि पर्यावरण यांविषयीच्या परिणामांचे अन्वेषण करण्यात आले आहे. लेखकांनी टिकाऊ, स्थिर विकास आणि सर्वसमावेशक वाढ यांवर भर दिला आहे. ‘या क्षेत्रांमध्ये ‘लिप फ्रॉगिंग’ हे उत्प्रेरक होऊ शकते. त्यामुळे वैयक्तिक पातळीवर राष्ट्राला लाभ होऊन जगाच्या प्रगतीला साहाय्य होईल’, असे त्यांनी म्हटले आहे. यात धोरण ठरवणारे, उद्योजक आणि नवीन कल्पना कार्यवाहीत आणू इच्छिणार्‍यांना कृतीसंदर्भातील अंतर्दृष्टी दिली आहे. यामध्ये त्यांनी शिक्षणाची भूमिका, संशोधन आणि विकास, बौद्धिक मालमत्तेविषयीचे अधिकार, उद्योग आणि शैक्षणिक क्षेत्र यांचा समन्वय या सूत्रांविषयी चर्चा केली आहे. याखेरीज ‘लिप फ्रॉगिंग’ करण्यास समोर असलेली आव्हाने आणि येणारे अडथळे यांविषयी सांगून त्यावर मात करण्यासाठी कोणते धोरण ठेवावे, हेही सांगितले आहे.

३. पुस्तकाचा विशाल दृष्टीकोन

हे पुस्तक जरी मूलतः भारतावर लक्ष केंद्रित करून लिहिले आहे, तरी यातील संकल्पना आणि तत्त्वे ही जलद प्रगती करण्यासाठी प्रयत्नशील असणार्‍या कोणत्याही देशासाठी उपयुक्त आहेत. लेखकांचा नाविन्य आणि उद्योजकता यांविषयीचा गाढा अभ्यास असल्याने त्यांचे याविषयीचे दृष्टीकोन अतिशय समृद्ध असून हे पुस्तक जगासाठी उपयोगी आहे.

लेखकांचा परिचय

१. डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांचा परिचय

डॉ. रघुनाथ माशेलकर

डॉ. रघुनाथ माशेलकर हे प्रख्यात भारतीय शास्त्रज्ञ असून ‘केमिकल इंजिनीयरिंग’ आणि वैज्ञानिक धोरण या क्षेत्रांत दिलेल्या भरीव योगदानाविषयी ते प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी वैज्ञानिक संशोधन, नाविन्यता आणि धोरणे अशा विविध क्षेत्रांमध्ये सल्ला देऊन त्यांचा ठसा उमटवला आहे. त्यांनी ‘कौन्सिल ऑफ सायंटीफिक अँड इंडस्ट्रीयल रिसर्च’ या जगातील मोठ्या संस्थेमध्ये ‘महासंचालक’ म्हणून काम पाहिले असून इतर अनेक महत्त्वाची पदे भूषवली आहेत. भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मविभूषण’, ‘पद्मभूषण’ आणि ‘पद्मश्री’ हे पुरस्कार दिले असून त्यांना इतर अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांना ‘रॉयल सोसायटी’ या संस्थेची ‘फेलोशिप’ (शिष्यवृत्ती) मिळाली आहे. त्यांना अनेक विद्यापिठांकडून ‘मानद विद्यावाचस्पती (डॉक्टरेट)’ ही पदवीही प्रदान केली आहे.

२. रवि पंडित यांचा परिचय

श्री. रवि पंडित

हे एक प्रमुख उद्योजक आणि व्यापारी क्षेत्रातील नेते असून ‘के.पी.आय.टी. टेक्नोलॉजिस’ या जागतिक स्तरावरील माहिती तंत्रज्ञानाविषयी सल्ला देणार्‍या आणि उत्पादन अभियांत्रिकी यांविषयी मार्गदर्शन करणार्‍या संस्थेचे अध्यक्ष आहेत. त्यांनी व्यापार आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांमध्ये दिलेल्या योगदानाचा सर्वत्र परिचय आहे. उद्योजक आणि नाविन्यता यांसाठी त्यांना अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले आहेत.

– ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (निवृत्त)

४. तंत्रज्ञानावर अधिक प्रमाणात भर

या पुस्तकात एक अल्प असा दोष आहे. तो म्हणजे या पुस्तकात काही वेळा विशिष्ट तंत्रज्ञान आणि धोरण यांच्या आराखड्याविषयी चर्चा करतांना तंत्रज्ञानावर अधिक प्रमाणात भर दिला आहे. असे असले, तरी लेखकांची आवड आणि अनुभव यांमुळे हे पुस्तक एकंदर गुंतवून ठेवणारे आणि माहितीपूर्ण आहे. या पुस्तकात ‘लिप फ्रॉगिंग’चे विविध पैलू सांगितलेले असून ही संकल्पना आणि त्याचे परिणाम यांविषयीचे सर्वसमावेशक परीक्षण दिले आहे. या पुस्तकातील अजून काही महत्त्वाची सूत्रे पुढीलप्रमाणे आहेत.

५. ‘लिप फ्रॉगिंग’ शक्य करण्यासाठी धोरणांमध्ये सुधारणा

‘लिप फ्रॉगिंग’ शक्य करण्यासाठी धोरणांमध्ये कराव्या लागणार्‍या सुधारणांवर लेखकांनी भर दिला आहे. सरकारने अनुकूल धोरणे लागू करून त्यामध्ये येणारे नोकरशाहीविषयक अडथळे दूर करून सार्वजनिक आणि खासगी क्षेत्र यांच्यातील भागीदारीला प्रोत्साहन देऊन अनुकूल वातावरण निर्माण करण्याविषयी लेखकांनी चर्चा केली आहे. यासमवेतच त्यांनी बौद्धिक मालमत्तेविषयी अधिकारांचे महत्त्व आणि या अधिकारांचे संरक्षण करणे आणि ज्ञान मिळवणे यांवर चर्चा केली आहे.

६. शिक्षणाचे महत्त्व आणि कौशल्य विकास यांवर प्रकाशझोत

‘लिप फ्रॉगिंग’ला साहाय्य होण्यासाठी शिक्षणाचे महत्त्व आणि कौशल्य विकास या दोन सूत्रांवर लेखकांनी प्रकाश टाकला आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये उद्योजकतेविषयी मानसिकता जोपासणे आणि नाविन्य आणण्यासाठी त्यांना आवश्यक कौशल्ये शिकवणे यांविषयी शैक्षणिक संस्थांची भूमिका काय असावी, याचे परीक्षण त्यांनी केले आहे. जीवनभर शिकत रहाणे आणि पालटणार्‍या जगाविषयी सतत अद्ययावत् रहाणे, ही संकल्पना त्यांनी मांडली आहे.

७. प्रकरणांचा अभ्यास आणि प्रत्यक्ष व्यवहारातील उदाहरणे

डॉ. माशेलकर आणि पंडित यांनी त्यांचा युक्तीवाद पटवून देण्यासाठी पुस्तकामध्ये काही प्रकरणांचा अभ्यास, तसेच प्रत्यक्ष व्यवहारातील उदाहरणे दिली आहेत. या उदाहरणांमध्ये आरोग्याची काळजी आणि शेती यांमधील महत्त्वाच्या संशोधनापासून ते यशस्वी उद्योजकांनी केलेले उपक्रम यांचा समावेश आहे. जगातील प्रत्यक्ष विविध उदाहरणे देऊन ‘लिप फ्रॉगिंग’मुळे विविध क्षेत्रे आणि कारखाने यांमध्ये झालेले पालट त्यांनी सांगितले आहेत.

८. ‘लिप फ्रॉगिंग’मध्ये तंत्रज्ञानाची महत्त्वाची भूमिका

या पुस्तकात ‘लिप फ्रॉगिंग’मध्ये तंत्रज्ञानाच्या भूमिकेविषयी अधिक सविस्तर माहिती दिली आहे. पायाभूत सुविधांमधील उणिवांवर मात करून जलद प्रगती करण्यासाठी माहिती आणि संभाषण तंत्रज्ञानातील प्रगतीचा कशा प्रकारे लाभ करून घेता येईल, याविषयी परीक्षण केले आहे. आर्थिक समावेश, इ-कॉमर्स, शिक्षण आणि आरोग्य या क्षेत्रांमध्ये भ्रमणसंच, इंटरनेट अन् ‘डिजिटल प्लॅटफॉर्म’ यांच्यात परिवर्तन घडवून आणण्याच्या क्षमतेविषयी चर्चा केली आहे.

९. नाविन्याविषयीची ‘इकोसिस्टीम’ (यंत्रणा) सिद्ध करणे

लेखकांनी ‘लिप फ्रॉगिंग’ला साहाय्य होण्यासाठी भक्कम अशी नाविन्यपूर्ण ‘इकोसिस्टम’ सिद्ध करण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. नाविन्यता, उद्योजकता आणि ज्ञानाची देवाण-घेवाण यांमध्ये वाढ होण्यासाठी शिक्षणक्षेत्र, उद्योग आणि सरकार यांचा सहयोग असण्याची आवश्यकता असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे. नवीन संकल्पनांमध्ये वाढ करण्ो आणि त्याची मोजणी करण्यासाठी संकल्पना राबवणे, त्याला चालना देणे आणि निधी उपलब्ध करणे या गोष्टींची निर्मिती करण्याचे महत्त्व विषद केले आहे.

१०. अपयशातून धडा घेण्याचे महत्त्व

यश मिळवलेली उदाहरणे सांगण्यासह लेखकांनी अपयशातून शिकण्याचे महत्त्व सांगितले आहे. त्यांनी ‘लिप फ्रॉगिंग’ अयशस्वी झाल्याची उदाहरणे आणि त्यामागची कारणे यांचे विश्लेषण केले आहे. या अपयशाचे परीक्षण करून अडथळ्यांना योग्य दिशा देऊन ‘लिप फ्रॉगिंग’चे अनुकरण करतांना असलेला धोका कसा न्यून करता येईल, याविषयी दृष्टीकोन दिला आहे.

११. ‘लिप फ्रॉगिंग’विषयीची मार्गदर्शक सूत्रे

या पुस्तकाच्या शेवटी डॉ. माशेलकर आणि पंडित यांनी ‘लिप फ्रॉगिंग’विषयी महत्त्वाकांक्षा बाळगणार्‍या देशांसाठी मार्गदर्शक नकाशा दिला आहे. ‘लिप फ्रॉगिंग’विषयी वातावरण निर्माण करण्यासाठी त्यांनी त्यातील महत्त्वाच्या पायर्‍या आणि धोरणे व्यवहारातील उदाहरणांसह स्पष्ट केली आहेत. या नकाशामध्ये धोरणांमधील सुधारणा, संशोधन आणि विकास यांमधील गुंतवणूक, नाविन्यतेच्या संस्कृतीला प्रोत्साहन देणे अन् भक्कम भागीदारी सिद्ध करणे यांविषयी सांगितले आहे.

१२. पुस्तकाविषयी निष्कर्ष 

हे पुस्तक विचार करायला प्रवृत्त करणारे आणि माहितीपूर्ण असून या पुस्तकात विकसनशील देशांना जलद प्रगती साधण्यासाठी ‘लिप फ्रॉगिंग’ या संकल्पनेविषयी माहिती दिली आहे. डॉ. रघुनाथ माशेलकर आणि रवि पंडित यांनी आर्थिक वाढ अन् नाविन्यतेला प्रोत्साहन देण्याची इच्छा असणार्‍यांनी ‘लिप फ्रॉगिंग’ कार्यवाहीत आणावे, यांवर भर दिला असून त्याविषयी व्यावहारिक मार्गदर्शन केले आहे. धोरणे ठरवणारे, उद्योजक आणि ज्याला जागतिक अर्थव्यवस्थेमध्ये ‘लिप फ्रॉगिंग’चे चलनशास्त्र जाणून घेण्यास रस आहे, अशा कोणत्याही व्यक्तीने हे पुस्तक वाचलेच पाहिजे. ‘भारताने विकासाच्या दृष्टीने महत्त्वाकांक्षी आणि नाविन्यपूर्ण दृष्टीकोन ठेवावा’, याविषयी आग्रह धरणारा युक्तीवाद या पुस्तकात केला आहे. परिवर्तनकारी भविष्यकाळासाठी धोरणे ठरवणारे, उद्योजक आणि नागरिक या तिघांनीही काय करावे? याविषयी हे पुस्तक दिशादर्शन करणारे आहे.’