प्रथम, एक महत्त्वाचे निरीक्षण: अनेक प्रसारमाध्यमे इराण आर्थिक विनाशाच्या उंबरठ्यावर असल्याचे दाखवतात. पण वास्तव थोडे वेगळे आहे. इराणला निर्बंध, लष्करी नुकसान, महागाई, चलनाचे अवमूल्यन आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एकटे पडण्याचा नक्कीच फटका बसला आहे. तथापि, साधनसंपत्तीच्या दृष्टीने इराण हा गरीब देश नाही. त्याच्याकडे जगात चौथ्या क्रमांकाचा कच्च्या तेलाचा आणि दुसऱ्या क्रमांकाचा नैसर्गिक वायूचा साठा आहे, ज्यामुळे त्याला दीर्घकालीन आर्थिक लवचिकता मिळते.
महत्त्वाचा प्रश्न: इराणवर निर्बंध आणि लष्करी दबाव असताना, हा पैसा येतो कुठून?
याचे उत्तर ६ मुख्य स्रोतांमध्ये आहे:
१. तेल निर्यात हा इराणचा मुख्य आर्थिक आधार दशकांचे निर्बंध असूनही इराण मोठ्या प्रमाणावर तेलाची निर्यात करत आहे. अमेरिकन काँग्रेस आणि इतर विश्लेषणांनुसार, इराणचे बहुतांश तेल निर्बंध चुकवणाऱ्या विविध मार्गांनी चीनला पाठवले जाते.
वापरल्या जाणाऱ्या पद्धती:
"डार्क फ्लीट" (लपवून चालवले जाणारे) टँकर्स
समुद्रात एका जहाजातून दुसऱ्या जहाजात माल हलवणे
जहाजांचे ध्वज बदलणे
मालाची खोटी कागदपत्रे बनवणे
इराणी तेल इतर तेलामध्ये मिसळणे
मलेशिया, युएई आणि सिंगापूरमधील मध्यस्थांमार्फत व्यापार करणे
विश्लेषकांच्या मते, ताज्या युद्धाच्या अडथळ्यांपूर्वी इराण दररोज १५ ते २० लाख बॅरल तेलाची निर्यात करत होता (बहुतेक चीनला). रणनीतिक परिणाम: बाजारापेक्षा कमी दराने विकल्या जाणाऱ्या या तेलातूनही वर्षाला अब्जावधी डॉलर्सची कमाई होते.
२. चीन हा इराणची आर्थिक लाईफलाईन "इराणला पैसे कोण देते?" असा प्रश्न पडल्यावर अनेकांना वाटते की चीन तेहरानला मोठा निधी देतो. पण प्रत्यक्ष व्यवहार तसा होत नाही. चीन पुढील भूमिका बजावतो:
इराणचा सर्वात मोठा तेल ग्राहक
मुख्य व्यापारी भागीदार
औद्योगिक वस्तूंचा पुरवठादार
इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दुहेरी वापराच्या तंत्रज्ञानाचा पुरवठादार
निर्बंध चुकवण्यासाठी मदत करणारा आर्थिक मार्ग
रॉयटर्सच्या वृत्तानुसार, इराणने चीनसोबत 'तेलाच्या बदल्यात वस्तू' (Barter System) ही पद्धत वापरली आहे, जिथे तेलाच्या मोबदल्यात क्रेडिट्स मिळतात आणि त्याचा वापर चिनी वस्तू व लष्करी उपकरणांच्या खरेदीसाठी केला जातो. निष्कर्ष: चीन थेट इराणला आर्थिक मदत करत नसला, तरी तेलाच्या खरेदीद्वारे इराणला उत्पन्नाचा सर्वात मोठा स्रोत मिळवून देतो.
३. इराणचे निर्बंध चुकवणारे अत्याधुनिक नेटवर्क जवळपास २५ वर्षांच्या निर्बंधांनंतर इराण आर्थिक व्यवहार लपवण्यात अत्यंत कुशल झाला आहे. या यंत्रणेमध्ये समाविष्ट आहे:
शेल/फ्रंट कंपन्या: युएई, तुर्की, हाँगकाँग, मलेशिया आणि सिंगापूरमध्ये स्थित.
पर्यायी बँकिंग: स्थानिक चलने, युआन, दिरहाम आणि रुबलचा वापर.
शॅडो फायनान्शियल नेटवर्क: मध्यस्थ कंपन्या, ऑफशोअर खाती आणि अनधिकृत मनी ट्रान्सफर (हवाला) पद्धतींचा वापर.
४. स्वदेशी शस्त्रास्त्रांची निर्मिती इराण बहुतेक क्षेपणास्त्रे परदेशातून विकत घेतो हा एक गैरसमज आहे. प्रत्यक्षात, इराणने स्वदेशी संरक्षण उद्योगात दशके गुंतवणूक केली आहे. इराण स्वतः बनवतो:
बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे: फतेह सिरीज, इमद, खुर्रमशहर, सिज्जील
ड्रोन: शाहिद-१३६, शाहिद-१३१, मोहाजेर सिरीज
रॉकेट्स, दारूगोळा, अँटी-शिप क्षेपणास्त्रे आणि हवाई संरक्षण यंत्रणा. ही शस्त्रे देशांतर्गत बनत असल्याने इराणला परकीय चलनाची मोठी बचत होते. म्हणूनच इराण नुकसान सहन करून पुन्हा उभा राहू शकतो.
५. रशियाच्या सहकार्यामुळे कमी होणारा खर्च युक्रेन युद्धानंतर इराण-रशिया संबंध अधिक घट्ट झाले आहेत. सहकार्याची क्षेत्रे:
ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान
हवाई संरक्षण आणि गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण
औद्योगिक सहकार्य
रशिया थेट आर्थिक मदतीपेक्षा तंत्रज्ञान, ज्ञान आणि राजनैतिक संरक्षणाद्वारे इराणला जास्त मदत करतो.
६. आयआरजीसी (IRGC) चे प्रचंड आर्थिक साम्राज्य इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ही केवळ लष्करी तुकडी नाही. ती बांधकाम कंपन्या, बंदरे, ऊर्जा प्रकल्प, दूरसंचार, वाहतूक आणि उत्पादन क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवते. IRGC कडे स्वतःचे प्रचंड आर्थिक साम्राज्य आणि बजेटबाहेरील उत्पन्नाचे स्रोत आहेत. यामुळे अधिकृत सरकारी बजेटवर ताण आला तरी लष्करी प्रकल्प आणि क्षेपणास्त्र कार्यक्रम सुरू राहू शकतात.
इराणची अर्थव्यवस्था अजून का कोसळली नाही?
मोठी अंतर्गत बाजारपेठ: सुमारे ८.८ कोटींची लोकसंख्या आंतरराष्ट्रीय व्यापार ठप्प असतानाही अर्थव्यवस्थेला टिकवून ठेवते.
नैसर्गिक संपत्ती: तेल, वायू, खनिजे आणि पेट्रोकेमिकल्स निर्बंधांमुळे सहज नष्ट करता येत नाहीत.
आर्थिक जुळवून घेणे: इराणी व्यवसायांनी अनेक वर्षांपासून निर्बंध आणि महागाईशी जुळवून घेतले आहे.
कमी खर्चाची युद्ध पद्धती: इराण महागड्या विमानांऐवजी क्षेपणास्त्रे, स्वस्त शाहिद ड्रोन आणि सायबर युद्धावर भर देतो.
तथापि, इराण गंभीर आर्थिक ताणाखाली आहे उच्च महागाई, चलनाचे अवमूल्यन, अर्थसंकल्पीय तुटवडा, परकीय चलनाचा अभाव आणि कमी होणारा व्यापार यामुळे सामान्य इराणी नागरिकांना मोठी आर्थिक किंमत मोजावी लागत आहे.
अंतिम निष्कर्ष इराणची युद्ध अर्थव्यवस्था एका घटकावर अवलंबून नसून तेल महसूल (मुख्यतः चीनकडून), स्वदेशी शस्त्रनिर्मिती, IRGC चे व्यवसाय आणि निर्बंध चुकवणाऱ्या नेटवर्क वर टिकून आहे. इराणची खरी कमजोरी त्याचा तेलाचा महसूल आहे. जर तेल निर्यात दीर्घकाळासाठी रोखली गेली, तरच त्याच्या लष्करी आणि आर्थिक क्षमतेवर मोठा परिणाम होईल.
