१२ वर्षांच्या मोदी सरकारचा कार्यकाळ व राष्ट्रीय सुरक्षेतील ऐतिहासिक परिवर्तनाचे विस्तृत विश्लेषण
कार्यक्रम / मालिका: १२ वर्ष विश्वासाची, विकासाची, जनकल्याणाची (विशेष मुलाखत मालिका)
मुलाखतकार: विनायक खोडे
मुख्य मार्गदर्शक: ज्येष्ठ संरक्षण तज्ञ ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (से.नि.)
यूट्यूब संदर्भ:
१२ वर्षांच्या मोदी सरकारच्या कार्यकाळ "राष्ट्रसुरक्षा भारताची जागतिक झेप –सुरक्षित समर्थ भारत"
१. प्रस्तावना आणि राष्ट्रीय सुरक्षेची विस्तारती संकल्पना
कोणत्याही राष्ट्राच्या सर्वांगीण विकासासाठी आणि आर्थिक प्रगतीसाठी सुरक्षित वातावरण ही अत्यंत मूलभूत पूर्वअट असते. आर्थिक स्थैर्य, परदेशी गुंतवणूक, पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि सामाजिक शांतता या सर्वांचा पाया राष्ट्रीय सुरक्षेवरच उभा असतो. गेल्या १२ वर्षांमध्ये भारताने आपल्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या क्षेत्रात ऐतिहासिक आणि दूरगामी निर्णय घेतले आहेत.
यापूर्वी राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे केवळ सीमेवर सैन्य तैनात करणे, जमिनी सीमेवर चीन किंवा पाकिस्तानकडून होणाऱ्या आक्रमणास रोखणे, तसेच जम्मू-काश्मीरमधील दहशतवाद, ईशान्य भारतातील बंडखोरी आणि नक्षलवाद या मर्यादित चौकटीत पाहिले जात होते. परंतु आजच्या आधुनिक काळात सुरक्षेची ही पारंपरिक व्याख्या प्रचंड विस्तारली आहे. आजच्या काळात राष्ट्रीय सुरक्षेत केवळ भूसीमाच नव्हे, तर ७,६०० किलोमीटर लांबीची सागरी सुरक्षा (जिथून अमली पदार्थांची तस्करी व शत्रूच्या घुसखोरीचा धोका असतो), अवकाश (Space) सुरक्षा, हवाई सुरक्षा, डिजिटल व इंटरनेट ट्रॅफिकचे रक्षण, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सायबर सुरक्षा यांचा समावेश झाला आहे.
२. सायबर, तंत्रज्ञान, डेटा आणि ऊर्जा क्षेत्रातील नवी आव्हाने
भारत ही जगात वेगाने उदयास आलेली एक अवाढव्य डिजिटल अर्थव्यवस्था आहे. आपला संपूर्ण आर्थिक व प्रशासकीय कणा आज डिजिटल नेटवर्कवर आधारित आहे. अशा वेळी सायबर सुरक्षेचे महत्त्व अनन्यसाधारण ठरते. शेअर बाजार, बँकिंग व आर्थिक नेटवर्क्स, रेल्वे आरक्षण प्रणाली आणि रुग्णालयांचे रेकॉर्ड्स यांवर शत्रू राष्ट्रांकडून होणारे सायबर हल्ले देशाची प्रगती रोखण्याचा प्रयत्न करतात. या संदर्भात, काही वर्षांपूर्वी मुंबईची वीज यंत्रणा (Electricity Grid) १२ तासांसाठी बंद पडल्याचे उदाहरण अत्यंत बोलके आहे. मुंबई ही देशाची आर्थिक राजधानी असल्याने वीज पुरवठा खंडित झाल्यास अब्जावधी रुपयांचे नुकसान होते.
महत्त्वाचे आव्हान: शत्रू राष्ट्रे (विशेषतः चीन आणि पाकिस्तान) आता केवळ प्रत्यक्ष युद्ध न करता सायबर हल्ले, डेटा चोरी, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) चा गैरवापर आणि सप्लाय चेन (Supply Chain) खंडित करून भारताला आर्थिक व सामाजिकदृष्ट्या अस्थिर करण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
याशिवाय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence), डेटा सुरक्षा (Data Security) आणि ऊर्जा सुरक्षा (Energy Security) हे सुरक्षेचे नवीन आयाम बनले आहेत. भारताला अजूनही मोठ्या प्रमाणात खते, कच्चे तेल आणि गॅस आयात करावा लागतो. शत्रूकडून ही सप्लाय चेन बाधित झाल्यास शेती आणि उद्योगांवर थेट परिणाम होतो. त्यामुळे तंत्रज्ञान, डेटा आणि ऊर्जेच्या क्षेत्रात ३६५ दिवस दक्ष राहून ३६०-डिग्री सुरक्षा व्यवस्था उभारणे काळाची गरज बनली आहे.
३. लष्करी धोरणातील ऐतिहासिक बदल आणि 'ऑपरेशन सिंदूर'
गेल्या १२ वर्षांत भारताच्या लष्करी दृष्टिकोनात आणि राजकीय मानसिकतेत अत्यंत निर्णायक बदल झाला आहे. २०१५ मध्ये भारताने म्यानमारमध्ये जाऊन तेथील बंडखोरांचे प्रशिक्षण शिबिरे उद्ध्वस्त करण्यासाठी सर्जिकल स्ट्राईक केला. त्यानंतर २०१६ मधील उरीवरील हल्ल्यानंतरचा सर्जिकल स्ट्राईक आणि बालाकोट हवाई हल्ला यांनी भारताच्या आक्रमक प्रत्युत्तर देण्याच्या क्षमतेची साक्ष दिली.
२०२० मधील गलवान खोऱ्यातील संघर्ष हा भारत-चीन संबंधांमधील मैलाचा दगड ठरला. १९७९ नंतर पहिल्यांदाच सीमेवर चिनी सैनिकांचे रक्त सांडले. भारताच्या २० शूर जवानांनी (ज्यामध्ये कर्नल संतोष बाबू यांचा समावेश होता) प्राणांचे बलिदान दिले, परंतु चीनचे ७० हून अधिक सैनिक मारले गेले. या कारवाईमुळे चीनला स्पष्ट संदेश गेला की, भारत केवळ धमक्यांना घाबरणारा देश राहिला नसून प्रत्यक्ष संघर्षास सक्षमपणे सामोरा जाऊ शकतो.
'ऑपरेशन सिंदूर' आणि पाकिस्तानच्या 'अणू-धाकाचा' (Nuclear Bogey) अंत:
२०१४ पूर्वी देशात एखादा दहशतवादी हल्ला झाला की रणनीतिक तज्ञ सांगायचे की, "पाकिस्तानविरुद्ध लष्करी कारवाई करू नका, कारण त्यांच्याकडे अण्वस्त्रे आहेत आणि ते अणूहल्ला करतील." या भीतीपोटी भारत मर्यादित राहायचा. परंतु 'ऑपरेशन सिंदूर'द्वारे भारताने पाकिस्तानच्या या अणू-धाकाला पूर्णपणे मोडीत काढले. भारताने अण्वस्त्रांच्या धमकीला न जुमानता पाकिस्तानच्या हद्दीत अत्यंत खोलवर घुसून दहशतवादी ठिकाण्यांवर यशस्वी हल्ले केले.
हे हल्ले केवळ पाकव्याप्त काश्मीर (PoK) पुरते मर्यादित न राहता थेट पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतात आणि राजधानी रावळपिंडीजवळील 'नूरखान एअरबेस'वर करण्यात आले. या एअरबेसवर पाकिस्तानचे अण्वस्त्र साठे तैनात होते आणि भारतीय हल्ल्यात ते बाधित झाल्याच्या बातम्या समोर आल्या. भारताच्या राजकीय व लष्करी नेतृत्वाने दाखवलेले हे धाडस भारताच्या नवीन सुरक्षा सिद्धांताची (New Security Doctrine) नांदी ठरले.
४. सीमावर्ती पायाभूत सुविधा (Border Infrastructure) मधील क्रांती
लष्करी शक्ती केवळ शस्त्रास्त्रांवर अवलंबून नसते, तर सैन्याची जलद हालचाल आणि पुरवठा साखळी यावर अवलंबून असते. २०१४ पूर्वी भारत-चीन सीमेवर चीनचे रस्ते अगदी सीमेपर्यंत पोहोचले होते, तर भारताचे रस्ते ५० ते ८० किलोमीटर मागे असायचे. लडाखसारख्या कठीण भागात सैन्याला पोहोचण्यासाठी ५ ते ७ दिवस लागायचे.
गेल्या १२ वर्षांत सीमावर्ती भागात अभूतपूर्व रस्ते, बोगदे (Tunnels), पूल आणि ॲडव्हान्स लँडिंग ग्राउंड्स (ALG) उभारण्यात आले आहेत:
रस्त्यांचे जाळे: आज भारत-चीन सीमेवरील ९०% हून अधिक ठिकाणी भारताचे पक्के रस्ते थेट सीमेपर्यंत पोहोचले आहेत.
बोगद्यांची निर्मिती (Tunnelling): पर्वतीय भागात सैन्याची जलद हालचाल व्हावी यासाठी जम्मू-काश्मीर आणि लडाखमध्ये तब्बल २९ लांब बोगदे उभारले जात आहेत. यामुळे डोंगरावर चढणे-उतरणे यातील वेळ वाचतो.
झोजिला टनेल (Zojila Tunnel): झोजिला बोगद्याचे काम अंतिम टप्प्यात असून, यामुळे लडाख प्रदेश वर्षाचे १२ महिने उर्वरित भारताशी रस्त्याने जोडलेला राहील, ज्यामुळे लष्करी पुरवठा अखंड सुरू राहील.
रेल्वे आणि विमानतळ: श्रीनगरपर्यंत रेल्वे लाईन पोहोचवणे, तसेच लेह, श्रीनगर व जम्मू येथे आधुनिक विमानतळांचा विस्तार यामुळे सैन्याची क्षमता कित्येक पटीने वाढली आहे.
५. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पारंपरिक साधनांचा संगम
रशिया-युक्रेन युद्ध असो किंवा इस्रायल-हमास संघर्ष, आज जागतिक स्तरावर युद्धाचे स्वरूप बदलत आहे. भारतीय सैन्याने यातून धडे घेत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अंगीकार केला आहे. सैन्यामध्ये सुमारे ३० ते ४० हजार कोटी रुपयांचे आधुनिक ड्रोन्स (हवाई, जमिनीवर चालणारे आणि पाण्याखाली काम करणारे) समाविष्ट केले जात आहेत. 'रुद्र ब्रिगेड' आणि 'भैरव बटालियन' यांसारख्या आधुनिक तुकड्या स्थापन केल्या जात आहेत.
विशेष म्हणजे, अत्याधुनिक तंत्रज्ञानासोबतच भारताने अत्यंत कठीण हवामानात पारंपरिक साधनांचा सुरेख वापर केला आहे:
लडाखच्या अत्यंत थंड भागात सामान वाहून नेण्यासाठी 'डबल हम्प कॅमल' (Bactrian Camels - जे २५०-३०० किलो वजन वाहू शकतात) आणि लडाखी पोनींचा वापर.
हेरगिरी व सर्वेक्षणासाठी बहिरी ससाणे (Falcons) व शिकारी पक्षांच्या डोकांच्या वर कॅमेरे लावून त्यांचा युएव्ही (UAV) सारखा वापर.
६. संरक्षण क्षेत्रातील 'आत्मनिर्भरता' आणि निर्यात क्रांती
पूर्वी भारत आपल्या संरक्षणासाठी परदेशी आयतीवर प्रचंड प्रमाणात अवलंबून होता. तेजस विमान किंवा अर्जुन टँक यांसारख्या स्वदेशी प्रकल्पांना सुरुवातीला यश मिळण्यास वेळ लागला. परंतु, विद्यमान नेतृत्वाने स्वदेशी उत्पादनांवर विश्वास दाखवला. तेजस विमानाला सैन्यात समाविष्ट करून डीआरडीओ (DRDO) आणि एचएएल (HAL) च्या माध्यमातून त्यात ४० हून अधिक सुधारणा घडवून आणल्या. आता 'तेजस मार्क-२' आणि 'फिफ्थ जनरेशन' (AMCA) विमानांची निर्मिती वेगाने सुरू आहे.
खाजगी क्षेत्राचा सहभाग (Private Sector Integration):
पूर्वी केवळ सरकारी संरक्षण उपक्रमांवर (DPSUs) भर दिला जायचा, ज्यांची कार्यक्षमता मर्यादित होती. आता टाटा (Tata), लार्सन अँड टुब्रो (L&T), आणि भारत फोर्ज (Bharat Forge) यांसारख्या खाजगी कंपन्यांना संरक्षण उत्पादनात भागीदार बनवण्यात आले आहे. खाजगी क्षेत्रातील जलद काम आणि जागतिक दर्जाच्या गुणवत्तेमुळे आज कोस्ट गार्ड व नौदलासाठी वेळेच्या आधी आणि कमी खर्चात जहाजे व शस्त्रे तयार होत आहेत.
संरक्षण निर्यातीत मोठी झेप:
भारत आज केवळ शस्त्रे आयात करणारा देश राहिला नसून तो निर्यातदार बनला आहे. फिलीपिन्स आणि इंडोनेशियासारखे देश भारताकडून 'ब्रह्मोस' (Brahmos) क्षेपणास्त्रे खरेदी करत आहेत, ज्याचा वापर ते दक्षिण चीन समुद्रात चीनच्या दादागिरीविरुद्ध करणार आहेत. जागतिक युद्धाच्या काळात भारतीय शस्त्रास्त्रांची चाचणी होऊन त्यातील दर्जा सिद्ध होत आहे.
७. सामरिक मुत्सद्देगिरी (Strategic Diplomacy) आणि जागतिक प्रभाव
परराष्ट्र धोरण आणि मुत्सद्देगिरी हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे अत्यंत प्रभावी शस्त्र आहे. भारताने 'अ विरुद्ध ब' अशा पारंपरिक विचारसरणीला मूठमाती देत 'राष्ट्रहित प्रथम' (National Interest First) हे धोरण स्वीकारले आहे.
इस्रायल व पॅलेस्टाईन समतोल: भारताने इस्रायलकडून जागतिक दर्जाचे लष्करी तंत्रज्ञान मिळवतानाच पॅलेस्टाईनसोबतचे राजनैतिक संबंधही संतुलित ठेवले आहेत.
रशिया-युक्रेन युद्ध आणि तेल मुत्सद्देगिरी: पाश्चात्य देशांच्या आणि युरोपच्या प्रचंड दबावाला झुगारून भारताने रशियाकडून सवलतीच्या दरात विक्रमी कच्चे तेल खरेदी केले. इतकेच नव्हे तर ते तेल रिफाईन करून युरोपीय देशांनाच विकून मोठा आर्थिक फायदा मिळवला. पुढे जाऊन अमेरिका व युरोपलाही भारताची ही भूमिका मान्य करावी लागली.
बहुपक्षीय मंच: क्वाड (QUAD), जी-२० (G20) अध्यक्षपद, आणि हिंद-प्रशांत (Indo-Pacific) क्षेत्रातील भारताच्या प्रभावी भूमिकेमुळे भारताचा जागतिक स्तरावरील दबदबा कमालीचा वाढला आहे.
८. अंतर्गत सुरक्षा आणि 'शहरी नक्षलवादाचे' (Urban Naxalism) नवीन आव्हान
अंतर्गत सुरक्षेच्या बाबतीत गेल्या १२ वर्षांत अत्यंत महत्त्वपूर्ण यश मिळाले आहे:
जम्मू-काश्मीर: कलम ३७० च्या रद्दीकरणानंतर काश्मीरमधील दहशतवादाचे कंबरडे मोडले असून तेथील परिस्थिती नियंत्रणात आली आहे.
ईशान्य भारत: विविध बंडखोर गटांशी शांतता करार करून ईशान्य भारतातील हिंसाचार संपुष्टात आणला आहे.
जंगलातील नक्षलवाद: नक्षल प्रभावित जिल्ह्यांची संख्या घटली असून जंगलातील सशस्त्र नक्षलवाद जवळपास संपुष्टात आला आहे.
शहरी नक्षलवादाचे नवीन संकट:
जंगलातील नक्षलवाद संपत आला असला तरी 'शहरी नक्षलवाद' (Urban Naxalism) हे नवीन आव्हान म्हणून समोर आले आहे. आता शत्रू हातात बंदुका किंवा बॉम्ब न घेता लॅपटॉप, एनजीओ (NGOs), डाव्या व जिहादी विचारसरणीच्या संघटनांच्या माध्यमातून देश बंद पाडण्याचे काम करतो. राष्ट्रीय महामार्ग अडवून, दंगली घडवून किंवा आंदोलनांच्या माध्यमातून शहरांकडे जाणारे रस्ते रोखून आर्थिक अराजकता माजवण्याचा प्रयत्न केला जातो. दिल्लीच्या सीमेवर वर्षानुवर्षे रस्ते बंद राहणे हे याचेच उदाहरण होते. या अंतर्गत षड्यंत्रांवर नियंत्रण मिळवणे हे आगामी काळातील मोठे आव्हान आहे.
९. निष्कर्ष: सुरक्षित भारत ते समर्थ भारत
गेल्या १२ वर्षांच्या कार्यकाळात भारताने प्रतिक्रियात्मक (Reactive) राष्ट्राची प्रतिमा पुसून काढून एक आक्रमक, सक्षम आणि स्वावलंबी राष्ट्र अशी ओळख निर्माण केली आहे. मजबूत सीमावर्ती पायाभूत सुविधा, लष्करी धाडस, अणू-धाकाचा अंत, स्वदेशी संरक्षण उत्पादन, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि कणखर मुत्सद्देगिरी या सर्व घटकांनी एकत्रित येऊन भारताला 'सुरक्षित भारत आणि समर्थ भारत' बनवले आहे. आगामी काळात अंतर्गत अस्थिरता आणि सायबर आव्हानांवर मात करत भारत जागतिक महासत्ता होण्याच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे.
टीप: वरील सारांश व निबंध १८ जून २०२६ रोजी प्रसारित झालेल्या विशेष मुलाखतीतील ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (से.नि.) यांच्या विधानांवर आधारित आहे.
