प्रस्तावना
गेल्या काही वर्षांत चीनच्या पीपल्स लिबरेशन आर्मी (PLA) मध्ये सुरू असलेली शुद्धीकरण मोहीम ही केवळ प्रशासकीय बदल नसून, ती चिनी लष्करी इतिहासातील एक मोठा धोरणात्मक भूकंप आहे. २०२४ ते २०२६ या कालावधीत शी जिनपिंग यांनी ज्या प्रकारे वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांना पदावरून हटवले आहे, ते पाहता ही मोहीम १९८९ च्या तियानानमेन घटनेनंतरची सर्वात मोठी आणि व्यापक कारवाई मानली जाते. पीएलएच्या रॉकेट फोर्सपासून ते सेंट्रल मिलिटरी कमिशनपर्यंत (CMC) झालेली ही 'नेतृत्व खात्मा' प्रक्रिया चीनच्या आगामी लष्करी महत्त्वाकांक्षेवर, विशेषतः तायवान आक्रमणाच्या (२०२७) योजनेवर गंभीर परिणाम करणारी आहे.
१. शुद्धीकरणाचा आवाका आणि व्याप्ती
२०२२ पासून सुरू झालेली ही प्रक्रिया २०२३ च्या मध्यात तीव्र झाली आणि २०२४-२६ दरम्यान तिने आपले रौद्र रूप धारण केले. अंदाजे २० ते २५ वरिष्ठ जनरल्स आणि उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांना पदच्युत करणे ही सामान्य बाब नाही. यामध्ये रॉकेट फोर्स, नौदल, आणि खुद्द सीएमसीचे महत्त्वाचे सदस्य सामील आहेत. जनरल झांग यौशिया (जे शी यांचे जवळचे सहकारी मानले जात होते), लियू गुओझोंग, हे वेइदोंग आणि मिया हुवा यांसारख्या दिग्गज नेत्यांचे जाणे हे सिद्ध करते की, शी जिनपिंग यांनी 'कोणालाही सोडणार नाही' हे धोरण अंमलात आणले आहे.
खालील तक्त्यात लष्करी नेतृत्वातील बदल आणि त्याचा संक्षिप्त आढावा दिला आहे:
| बाब | पूर्वी (शुद्धीकरणापूर्वी) | आता (२०२६ ची स्थिती) |
| नेतृत्व | गुटबाजी, भ्रष्टाचार आणि वरिष्ठता | नवीन कॅडर्स, पूर्ण केंद्रीकरण |
| कार्यक्षमता | भ्रष्टाचाराने ग्रासलेली, रखडलेली | अल्पकाळ कमकुवत, नंतर मजबुतीकरण |
| सैन्य तयारी | संशयास्पद आणि अनिश्चित | तायवान मोहिमेसाठी केंद्रित (दबावाखाली) |
२. निष्कासनाची मूळ कारणे: भ्रष्टाचार की सत्तासंघर्ष?
अनेक विश्लेषकांचे असे मत आहे की, शी जिनपिंग यांनी भ्रष्टाचाराला कारण म्हणून पुढे केले असले तरी, यामागे 'राजकीय निष्ठा' हे मुख्य सूत्र आहे.
भ्रष्टाचाराचे स्वरूप: लष्करी बढतीसाठी कोट्यवधी रुपयांची लाचखोरी, क्षेपणास्त्र खरेदीमध्ये निकृष्ट दर्जाचे साहित्य वापरणे आणि इंधन पुरवठ्यासारख्या संवेदनशील विषयात झालेली अफरातफर, यामुळे पीएलएच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. रॉकेट फोर्समधील मिसाईल इंधनात पाणी मिसळल्याच्या बातम्यांनी चीनच्या लष्करी तंत्रज्ञानाच्या गुणवत्तेची पोलखोल केली आहे.
राजकीय निष्ठा आणि गटबाजी: शी यांनी स्वतः नियुक्त केलेल्या अधिकाऱ्यांवरही कारवाई केली, जे दर्शवते की चिनी कम्युनिस्ट पक्षात आता केवळ 'शी' यांना पूर्णपणे समर्पित असणाऱ्यांचीच गरज आहे. झांग यौशिया यांच्यावर झालेले 'पार्टी अनुशासन भंगाचे' आरोप हे सूचित करतात की, पक्षात होणाऱ्या गटबाजीमुळे शी जिनपिंग यांना आपल्या सत्तेला धोका वाटू लागला होता.
३. सैन्य कार्यक्षमतेवर होणारा परिणाम
या शुद्धीकरणाचा लष्करी कार्यक्षमतेवर दुहेरी परिणाम झाला आहे—अल्पकालीन फटका आणि दीर्घकालीन अनिश्चितता.
अ) अल्पकालीन नकारात्मक प्रभाव:
नेतृत्वातील या पोकळीमुळे 'कमांड चेन' पूर्णपणे विस्कळीत झाली आहे. सीएमसीच्या ७ पैकी ५ सदस्य गायब होणे किंवा चौकशीच्या घेऱ्यात असणे याचा अर्थ असा की, लष्कराच्या उच्च पातळीवर निर्णय घेणारा कोणीही उरलेले नाही. यामुळे लॉजिस्टिक्स, खरेदी आणि दैनंदिन लष्करी ऑपरेशन्स ठप्प झाले आहेत. नवीन आणि अनुभवहीन अधिकाऱ्यांना बढती दिल्याने जुन्या अनुभवी अधिकाऱ्यांच्या ज्ञानाचा (Institutional Knowledge) अभाव निर्माण झाला आहे.
ब) दीर्घकालीन सकारात्मक बदल (शी यांच्या नजरेतून):
शी जिनपिंग यांचा असा दावा आहे की, या साफसफाईमुळे लष्कर अधिक निष्ठावान आणि 'एकसंध' होईल. भ्रष्टाचारमुक्त वातावरण आणि केवळ शी यांच्या आदेशाचे पालन करणारी नवीन फळी, भविष्यातील युद्धासाठी (विशेषतः तैवानसाठी) अधिक प्रभावी ठरेल, असा त्यांचा होरा आहे.
४. तायवान आक्रमण योजनेवर होणारे परिणाम (IISS आणि CSIS विश्लेषणाद्वारे)
आंतरराष्ट्रीय धोरण अभ्यासक (IISS) आणि 'मिलिटरी बॅलन्स २०२६' च्या अहवालानुसार, पीएलएच्या कमांडमधील कमतरता तायवान आक्रमण योजनेसाठी घातक ठरू शकतात.
कमांड गॅप: पूर्व थिएटर कमांड (जी तैवानसाठी थेट जबाबदार आहे) मध्ये कमांडरची पदे अनेक महिने रिक्त होती. यामुळे संयुक्त लष्करी सराव आणि व्यूहरचना विस्कळीत झाली आहे.
अॅम्फिबियस तयारी: तायवानच्या किनारी भागावर लँडिंग करण्यासाठी ज्या अनुभवाची गरज असते, तो अनुभव नवीन नियुक्ती झालेल्या जनरल्सकडे नाही. यामुळे २०२७ च्या लक्ष्याकडे पाहताना चीनची आक्रमकता सध्या कमी होताना दिसत आहे.
५. जागतिक संदर्भ आणि भारतासाठी संधी
या अंतर्गत संघर्षाचा जागतिक सुरक्षिततेवर मोठा परिणाम होतो. अमेरिका आणि चीन यांच्यातील तणाव कमी-जास्त होत असताना, चिनी लष्कराची ही कमजोरी भारतासाठी एक महत्त्वाची रणनीतिक संधी असू शकते.
सीमेवरील दबाव: लडाख आणि अरुणाचल प्रदेशच्या सीमेवर चिनी लष्कराची आक्रमकता काही काळ मंदावण्याची शक्यता आहे, कारण पीएलए सध्या स्वतःच्या अंतर्गत नेतृत्वाच्या प्रश्नांवर जास्त लक्ष केंद्रित करत आहे.
तायवान संकट: तायवानच्या संदर्भात चीनची आक्रमकता जरी कायम असली, तरी लष्करी तयारीतील त्रुटींमुळे चीनला थेट लष्करी कारवाई करण्यापूर्वी अनेकदा विचार करावा लागेल.
जागतिक संतुलन: चीनच्या या 'अंतर्गत शुद्धीकरणामुळे' इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील लष्करी समतोल बदलत आहे. अमेरिका आणि भारतासारख्या देशांना या काळात आपली रणनीती अधिक मजबूत करण्याची संधी मिळाली आहे.
६. निष्कर्ष
शी जिनपिंग यांचे सैन्य शुद्धीकरण हे भ्रष्टाचाराच्या निर्मूलनापेक्षा 'सत्तेचे केंद्रीकरण' करण्यावर अधिक भर देते. जरी दीर्घकाळात यामुळे लष्कर अधिक निष्ठावान बनेल, तरी अल्पकाळात निर्माण झालेली पोकळी चीनच्या जागतिक महत्त्वाकांक्षेला खीळ घालणारी आहे. एक हुकूमशाही व्यवस्था जेव्हा लष्करावर पूर्ण नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करते, तेव्हा ती अनेकदा लष्कराची व्यावसायिकता आणि स्वायत्तता संपवते.
आगामी काळात चीनचे लष्कर तांत्रिकदृष्ट्या अधिक प्रगत होईल, परंतु त्यात निर्णय घेण्याचे धाडस उरेल की केवळ आदेशाचे पालन करणारी यंत्रणा बनेल, हाच खरा प्रश्न आहे. भारतासाठी आणि जगासाठी, पीएलएचा हा 'अस्थिर' काळ अत्यंत महत्त्वाचा असून, त्यावर बारीक लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे. चीनने स्वतःच्याच सैन्यात केलेली ही 'साफसफाई' त्यांच्यासाठी भविष्यात वरदान ठरेल की शाप, हे येणारा काळच ठरवेल.
