चॅटबॉटच्या पलीकडे

 

भारत स्वतःचे मोठे भाषा मॉडेल (LLM) तयार करत आहे, पण त्याचबरोबर एक शांत, अधिक धोरणात्मक प्रयत्न सुरू आहे—भौतिक जग आणि जैविक माहितीवर आधारित सार्वभौम कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI). हे मॉडेल उपग्रह, यंत्रे, बॅटरी आणि मेंदू यांवर लक्ष केंद्रित करतात, ज्यामुळे भारताच्या मालकीची आणि नियंत्रणातील माहितीवर आधारित टिकाऊ सार्वभौमत्व निर्माण होते.

वॉशिंग्टनचा इशारा

अमेरिकेने Anthropic चे प्रगत मॉडेल बंद केल्याने भारताची असुरक्षितता स्पष्ट झाली: भाड्याने घेतलेली बुद्धिमत्ता परत घेतली जाऊ शकते. यामुळे भारताला स्वतःची स्वदेशी AI प्रणाली विकसित करण्याची तातडीची गरज जाणवली.

चार सार्वभौम AI मॉडेल्स

• SatSure चे ‘धारिणी’ (Earth Memory): उपग्रह प्रतिमांवर आधारित भारतीय भूगोल व शेतीचे आकलन.
• ZenteiQ चे ‘BrahmAI’ (भौतिकशास्त्र): महागड्या प्रयोगांऐवजी अभियांत्रिकी परिणामांचे भाकीत.
• Shodh AI चे ‘Skanda’ (बॅटरी साहित्य): बॅटरीच्या आयुष्य व सुरक्षिततेचे भाकीत करणारे मॉडेल.
• NeuroDX (मेंदू संकेत): EEG सिग्नल्स वाचून आजारांचे लवकर निदान, विशेषतः एपिलेप्सी व वृद्धत्वासाठी.

सार्वभौमत्वाची व्याख्या

खरे सार्वभौमत्व हार्डवेअरमध्ये नाही, तर माहिती व प्रवेशात आहे. भारतीय जमीन, यंत्रे, पेशी व रुग्णांवर आधारित मॉडेल्स परदेशी क्लाउडवर अवलंबून नसतात, त्यामुळे त्यांना बंद करता येत नाही.

निधीची समस्या

या कंपन्यांना पुरेसा निधी मिळत नाही. SatSure ला बीज-निधी मिळाला, Panwar ने NeuroDX स्वतःच्या खर्चावर चालवले, तर Shodh AI अजूनही परदेशी फ्रेमवर्कवर अवलंबून आहे. सार्वजनिक-खाजगी भागीदारी मंद व तोट्याची ठरली आहे.

भाषा मॉडेलकडे ओढ

भौतिक-जगातील AI चे अग्रणी देखील भांडवल व प्रतिष्ठेमुळे भाषा मॉडेलकडे वळत आहेत. Panwar, EEG संशोधनात प्रगती करूनही, आता टेक्स्ट-आधारित मॉडेल विकसित करत आहे. हे भाषा AI चे वर्चस्व दाखवते, पण भौतिक-जगातील मॉडेल्सची उपयुक्तता कमी करत नाही.

जागतिक AI चे नवीन दिशा

जागतिक नेते Yann LeCun व Fei-Fei Li आता world models—भौतिक वास्तव शिकणाऱ्या AI—कडे वळले आहेत. गुंतवणूकदारांनी अब्जावधी डॉलर्स या क्षेत्रात गुंतवले आहेत, ज्यामुळे भारताचा मार्ग योग्य असल्याचे सिद्ध होते.

 भारतासाठी धोरणात्मक धडा

Fable 5 बंद झाल्याने भारताला कळले की भाड्याने घेतलेली बुद्धिमत्ता धोकादायक आहे. खरी संधी भारतीय जमीन, यंत्रे, साहित्य व मेंदूवर आधारित मॉडेल्समध्ये आहे. हेच सार्वभौम AI भारताचे टिकाऊ शस्त्र ठरू शकते, जर त्यांना योग्य निधी व पाठबळ मिळाले.

भारताचे सार्वभौमत्व चॅटबॉट स्पर्धेत नाही, तर स्वतःच्या भूगोल, उद्योग व लोकांवर आधारित मॉडेल्समध्ये आहे.