बलोचिस्तानचा धगधगता संघर्ष: 'ऑपरेशन हेरोफ फेज-II' आणि पाकिस्तानसमोरील अस्तित्वाचे आव्हान
प्रस्तावना
बलोचिस्तान हा पाकिस्तानचा भौगोलिकदृष्ट्या सर्वात मोठा, परंतु आर्थिक आणि राजकीयदृष्ट्या सर्वात उपेक्षित प्रांत आहे. दशकांपासून सुरू असलेला इथला स्वातंत्र्य लढा आता एका अत्यंत घातक आणि निर्णायक टप्प्यावर पोहोचला आहे. बलोच लिबरेशन आर्मीने (BLA) पुकारलेले 'ऑपरेशन हेरोफ (ब्लॅक स्टॉर्म) फेज-II' हे केवळ स्थानिक बंड राहिलेले नाही, तर ते पाकिस्तानच्या लष्करी वर्चस्वाला आणि चीनच्या जागतिक महत्त्वाकांक्षेला (CPEC) दिलेले थेट आव्हान आहे. हा संघर्ष आता डोंगरदऱ्यांतून निघून शहरांच्या वेशीवर आणि चिनी प्रकल्पांच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे.
१. ऑपरेशन हेरोफ फेज-II: युद्धाचे बदललेले स्वरूप
पूर्वीचा बलोच संघर्ष हा मुख्यतः 'हिट अँड रन' (हल्ला करा आणि पळून जा) या गनिमी काव्यावर आधारित होता. मात्र, फेज-II मध्ये BLA ने आपली रणनीती पूर्णपणे बदलली आहे.
- समन्वित आणि बहु-शहरी हल्ले: एकाच रात्रीत क्वेट्टा, ग्वादर, मस्तुंग आणि कलात यांसारख्या महत्त्वाच्या शहरांमध्ये हल्ले करून BLA ने पाकिस्तानच्या गुप्तचर यंत्रणेचे (ISI/MI) अपयश चव्हाट्यावर आणले आहे.
- आत्मघाती कारवाया आणि 'मजीद ब्रिगेड': BLA ची 'मजीद ब्रिगेड' आता आत्मघाती हल्ल्यांचा वापर करत आहे. हे बदललेले स्वरूप लष्करासाठी अधिक चिंताजनक आहे कारण यात हल्लेखोर 'करो किंवा मरो' या जिद्दीने उतरत आहेत.
- महिला लढवय्यांचा सहभाग: शारी बलोचपासून सुरू झालेला महिला आत्मघाती हल्लेखोरांचा ट्रेंड आता अधिक व्यापक झाला आहे. महिलांचा सहभाग या चळवळीला केवळ लष्करी नव्हे तर सामाजिक अधिष्ठान प्राप्त करून देत आहे. सुरक्षा दलांसाठी महिलांची तपासणी करणे हे तांत्रिक आणि राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील बनले आहे.
२. चीन-पाकिस्तान आर्थिक मार्गिका (CPEC) आणि चिनी अस्वस्थता
बलोचिस्तान हा CPEC प्रकल्पाचा केंद्रबिंदू आहे, विशेषतः ग्वादर बंदर. मात्र, स्थानिक बलोच जनतेचा असा आरोप आहे की, त्यांच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीची लूट चीन आणि पंजाब (पाकिस्तान) मिळून करत आहेत.
- चिनी नागरिकांवर लक्ष्य: ऑपरेशन हेरोफ अंतर्गत चिनी अभियंते आणि कामगारांवर सातत्याने हल्ले होत आहेत. यामुळे बीजिंगचा इस्लामाबादवरील विश्वास उडाला आहे.
- सुरक्षेचा खर्च: CPEC प्रकल्पांच्या सुरक्षेसाठी पाकिस्तानला आपल्या लष्कराचा मोठा हिस्सा तिथे तैनात करावा लागत आहे, ज्यामुळे पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था अधिकच खिळखिळी होत आहे.
- चीनचा दबाव: चीन आता आपल्या नागरिकांच्या सुरक्षेसाठी स्वतःचे खाजगी सुरक्षा रक्षक किंवा लष्करी तुकड्या तैनात करण्याची मागणी करत आहे, जी पाकिस्तानच्या सार्वभौमत्वासाठी धोक्याची घंटा आहे.
३. पाकिस्तानी लष्कराच्या अपयशाची मीमांसा
जगातील सातव्या क्रमांकाचे मोठे सैन्य असूनही पाकिस्तान बलोचिस्तानवर नियंत्रण मिळवू शकलेले नाही. याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
|
कारण |
परिणाम |
|
भौगोलिक रचना |
विशाल वाळवंट आणि दुर्गम डोंगरदऱ्यांमुळे लष्कराला 'सप्लाय लाईन' टिकवणे कठीण जाते. |
|
स्थानिक पाठिंबा |
BLA ला केवळ शस्त्रे नव्हे, तर स्थानिक लोकांकडून माहिती आणि आश्रय मिळत आहे. |
|
नैतिकतेचा अभाव |
बलोच तरुणांचे 'मिmissing पर्सन्स' (लष्कराने पळवून नेलेले लोक) हे प्रकरण लष्कराची प्रतिमा क्रूर करत आहे. |
|
नेतृत्वाचे विचलन |
पाकिस्तानी लष्करी नेतृत्व सध्या देशांतर्गत राजकारण आणि इम्रान खान यांच्या समर्थकांना दाबण्यात व्यस्त आहे, ज्याचा फायदा बंडखोरांना मिळत आहे. |
४. अफगाणिस्तानचा 'फॅक्टर' आणि प्रादेशिक राजकारण
पाकिस्तान वारंवार असा आरोप करतो की BLA ला अफगाणिस्तान आणि भारताकडून मदत मिळते. तथापि, सद्यस्थितीत तालिबानशासित अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानमधील संबंध कमालीचे ताणलेले आहेत. ड्युरंड लाईनवरील वादामुळे तालिबानने बलोच बंडखोरांकडे काणाडोळा केला असावा, असे मानले जाते. परंतु, हे विसरता कामा नये की हा संघर्ष मुख्यतः पाकिस्तानच्या अंतर्गत शोषणाचा परिणाम आहे.
५. संभाव्य दडपशाही आणि त्याचे परिणाम
ऑपरेशन हेरोफला प्रत्युत्तर म्हणून पाकिस्तान सरकार 'ऑपरेशन अज्म-ए-इस्तेहकाम' सारख्या मोहिमा राबवत आहे. याचे परिणाम घातक ठरू शकतात:
- इंटरनेट आणि दळणवळण बंदी: माहिती दडपण्यासाठी इंटरनेट बंद केल्यामुळे सामान्य जनतेचा रोष अधिक वाढतो.
- सक्तीने गायब करणे (Enforced
Disappearances): संशयावरून
तरुणांना उचलणे या प्रवृत्तीमुळे 'बलोच एकजुटता समिती' (BYC) सारख्या नागरी संघटना रस्त्यावर उतरत आहेत. माहंंग बलोच यांच्यासारख्या नेतृत्वाखाली आता ही चळवळ शहरांमधील सुशिक्षित वर्गापर्यंत पोहोचली आहे.
६. भविष्यातील चित्र: संघर्षाची पुढील दिशा
येत्या ३ ते ५ वर्षांत बलोचिस्तानमधील परिस्थिती अधिक चिघळण्याची शक्यता आहे:
- जातीय दरी: पंजाबी लष्करी अधिकारी विरुद्ध बलोच ओळख हा संघर्ष गृहयुद्धाच्या दिशेने झुकू शकतो.
- आर्थिक दिवाळखोरी: जर CPEC प्रकल्प बंद पडले किंवा चीनने गुंतवणूक मागे घेतली, तर पाकिस्तान पूर्णपणे आर्थिक गर्तेत सापडेल.
- राजकीय स्वायत्ततेची मागणी: जर पाकिस्तानने वेळीच लष्करी दडपशाही थांबवून राजकीय संवाद सुरू केला नाही, तर बलोचिस्तानचा 'दुसरा बांगलादेश' होण्यापासून कोणीही रोखू शकणार नाही.
निष्कर्ष
'ऑपरेशन हेरोफ फेज-II' हे पाकिस्तानसाठी केवळ लष्करी आव्हान नसून ते त्यांच्या धोरणात्मक अपयशाचे प्रतिबिंब आहे. बंदुकीच्या जोरावर एखादा भूभाग जिंकता येतो, पण तिथल्या लोकांची मने नाही. जोपर्यंत पाकिस्तान बलोचिस्तानच्या नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर स्थानिकांचा हक्क मान्य करत नाही आणि लष्करी अत्याचारांना पूर्णविराम देत नाही, तोपर्यंत बलोचिस्तानचा हा वणवा विझणे अशक्य आहे. पाकिस्तानला आता 'लष्करी तोडगा' सोडून 'राजकीय तडजोडी'चा विचार करावा लागेल, अन्यथा हा 'ब्लॅक स्टॉर्म' पाकिस्तानच्या नकाशावर कायमस्वरूपी ओरखडा उमटवेल.
