please give out assessment of war between iran and usa
अमेरिका–इराण युद्धाचे सामरिक मूल्यांकन (Strategic Assessment)
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील तणाव हा गेल्या चार दशकांपासून मध्यपूर्वेतील सर्वात मोठा भू-राजकीय संघर्ष मानला जातो. अलीकडील घटनांमुळे हा संघर्ष अधिक तीव्र झाला आहे आणि काही मर्यादित लष्करी चकमकीदेखील घडत आहेत. या पार्श्वभूमीवर जर अमेरिका आणि इराण यांच्यात पूर्ण स्वरूपाचे युद्ध झाले, तर त्याचे लष्करी, राजकीय, आर्थिक आणि जागतिक परिणाम अत्यंत व्यापक असतील.
१. युद्धाची पार्श्वभूमी
अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्षाची मुळे १९७९ च्या इराणी इस्लामिक क्रांतीपर्यंत जातात. या क्रांतीनंतर इराणने अमेरिकाविरोधी धोरण स्वीकारले आणि दोन्ही देशांमध्ये सतत तणाव राहिला.
गेल्या काही वर्षांत खालील मुद्द्यांमुळे संघर्ष अधिक वाढला आहे:
-
इराणचा अणु कार्यक्रम
-
मध्यपूर्वेत इराणचा वाढता प्रभाव
-
इराण समर्थित प्रॉक्सी गट (Hezbollah, Houthis, Shia militias)
-
इस्रायल आणि अमेरिकेच्या सुरक्षेला धोका
अलीकडे अमेरिकेने आणि इस्रायलने इराणमधील काही लष्करी व अणु-संबंधित ठिकाणांवर हवाई हल्ले केले असल्याची माहिती समोर आली आहे, ज्यामुळे संघर्ष अधिक तीव्र झाला आहे.
२. लष्करी शक्तीची तुलना
लष्करी क्षमतेच्या दृष्टीने अमेरिका आणि इराण यांच्यात मोठी विषमता आहे.
अमेरिका
-
जगातील सर्वात शक्तिशाली सैन्य
-
संरक्षण बजेट सुमारे ८९५ अब्ज डॉलर
-
१३,००० पेक्षा जास्त लढाऊ विमान
-
११ विमानवाहू नौका
-
अत्याधुनिक सायबर, स्पेस आणि ड्रोन क्षमता
इराण
-
संरक्षण बजेट सुमारे १५ अब्ज डॉलर
-
सुमारे ५५० विमान
-
मजबूत बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्र कार्यक्रम
-
स्वस्त पण प्रभावी कामीकाझे ड्रोन
यामुळे पारंपरिक युद्धामध्ये अमेरिकेला प्रचंड तांत्रिक व आर्थिक आघाडी आहे.
३. इराणची युद्धनीती (Asymmetric Warfare)
इराणला माहित आहे की सरळ युद्धात अमेरिकेला पराभूत करणे शक्य नाही. त्यामुळे इराण खालील प्रकारची असममित युद्धनीती (Asymmetric Strategy) वापरेल:
१. प्रॉक्सी युद्ध
इराण थेट अमेरिकेशी लढण्याऐवजी खालील गटांचा वापर करेल:
-
Hezbollah (लेबनॉन)
-
Houthis (येमेन)
-
Shia militias (इराक आणि सीरिया)
२. समुद्री मार्गांवर हल्ले
इराण Hormuz सामुद्रधुनी बंद करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. जगातील सुमारे २०% तेल वाहतूक या मार्गाने होते.
३. क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ले
इराणकडे सुमारे ३००० बॅलिस्टिक मिसाइल्स असल्याचा अंदाज आहे.
४. सायबर युद्ध
इराण अमेरिकेच्या व पाश्चिमात्य देशांच्या पायाभूत सुविधांवर सायबर हल्ले करू शकतो.
४. अमेरिकेची युद्धनीती
अमेरिका थेट मोठे जमिनीवरील युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न करेल. त्याऐवजी खालील रणनीती वापरली जाऊ शकते:
१. हवाई व नौदल हल्ले
-
अणु कार्यक्रम नष्ट करणे
-
IRGC लष्करी तळ नष्ट करणे
२. आर्थिक नाकेबंदी
-
तेल निर्यातीवर निर्बंध
-
बँकिंग प्रणालीवर निर्बंध
३. सायबर ऑपरेशन्स
-
इराणची कमांड व नियंत्रण प्रणाली विस्कळीत करणे
४. प्रादेशिक गठबंधन
-
इस्रायल
-
सौदी अरेबिया
-
यूएई
-
नाटो देश
५. संभाव्य युद्धपरिणाम
तज्ञांच्या मते पूर्ण युद्ध होण्याची शक्यता तुलनेने कमी आहे. बहुतेक विश्लेषकांच्या मते हा संघर्ष मर्यादित राहण्याची आणि शेवटी युद्धविराम होण्याची शक्यता ७० ते ८० टक्के आहे.
संभाव्य परिणाम:
१. मर्यादित युद्ध
-
अमेरिकेचे हवाई हल्ले
-
इराणचे क्षेपणास्त्र हल्ले
-
काही आठवड्यांत युद्धविराम
२. प्रादेशिक युद्ध
-
इस्रायल, लेबनॉन, सीरिया, इराक यात संघर्ष
-
तेलपुरवठ्यावर मोठा परिणाम
३. शासन बदलाचा प्रयत्न
अमेरिका इराणमध्ये शासनबदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न करू शकते.
६. जागतिक आर्थिक परिणाम
अमेरिका–इराण युद्धाचा सर्वात मोठा परिणाम ऊर्जा बाजारावर होईल.
-
तेलाचे दर $120 प्रति बॅरल पर्यंत गेले आहेत.
-
Hormuz मार्गावर हल्ल्यांमुळे तेलपुरवठा कमी झाला आहे.
यामुळे खालील परिणाम संभवतात:
-
जागतिक महागाई वाढ
-
शेअर बाजारात अस्थिरता
-
ऊर्जा आयातीवर अवलंबून देशांना मोठा फटका
७. भारतावर परिणाम
अमेरिका–इराण युद्धाचा भारतावरही परिणाम होईल.
१. तेल दर वाढ
भारत ८५% तेल आयात करतो. त्यामुळे अर्थव्यवस्थेवर दबाव येईल.
२. भारतीय कामगार
मध्यपूर्वेत लाखो भारतीय काम करतात.
३. समुद्री व्यापार
Hormuz सामुद्रधुनी बंद झाल्यास भारताचा व्यापार प्रभावित होऊ शकतो.
४. सामरिक संतुलन
भारताला अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यात संतुलित धोरण ठेवावे लागेल.
निष्कर्ष
अमेरिका आणि इराण यांच्यात पूर्ण स्वरूपाचे युद्ध झाले तर ते केवळ दोन देशांपुरते मर्यादित राहणार नाही. त्याचे परिणाम संपूर्ण मध्यपूर्व, जागतिक ऊर्जा बाजार, आणि जागतिक राजकारणावर होतील.
लष्करीदृष्ट्या अमेरिकेला स्पष्ट आघाडी असली तरी इराण असममित युद्धनीती, प्रॉक्सी गट आणि क्षेपणास्त्र शक्ती वापरून संघर्ष दीर्घकाळ चालवू शकतो. त्यामुळे हे युद्ध पारंपरिक स्वरूपाचे न राहता हायब्रिड आणि प्रादेशिक संघर्ष बनण्याची शक्यता जास्त आहे.
म्हणूनच बहुतेक देश आणि आंतरराष्ट्रीय संस्था या संघर्षाचे लष्करी समाधान न शोधता राजनैतिक मार्गाने तोडगा काढण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
