युवा भारत, छत्रपती संभाजीनगर प्रस्तुत 'युथकर्ष - जागर राष्ट्रभक्तीचा' या अत्यंत भव्य आणि प्रेरणादायी सोहळ्यात मला निमंत्रित करून उद्घाटन समारंभात मुख्य अतिथी म्हणून जो सन्मान आपण मला दिलात, त्याबद्दल मी मनापासून अत्यंत ऋणी आहे.

युवा भारत, छत्रपती संभाजीनगर प्रस्तुत 'युथकर्ष - जागर राष्ट्रभक्तीचा' या अत्यंत भव्य आणि प्रेरणादायी सोहळ्यात मला निमंत्रित करून उद्घाटन समारंभात मुख्य अतिथी म्हणून जो सन्मान आपण मला दिलात, त्याबद्दल मी मनापासून अत्यंत ऋणी आहे.

 

या सोहळ्यातील प्रत्येक सत्र हे अतिशय अभ्यासपूर्ण आणि राष्ट्रप्रेमाने प्रेरित करणारे होते. प्रसिद्ध ॲडव्होकेट उज्ज्वलजी निकम यांच्या उपस्थितीत पार पडलेले 'लॉ डिबेट' सत्र अनुभवण्याची संधी मला मिळाली. विद्यार्थ्यांमधील वादविवाद कौशल्य (Debating Skills) उच्च दर्जाचे होते आणि उज्ज्वलजींनी केलेली समीक्षा अत्यंत मार्गदर्शक होती.

 

भोजनानंतरच्या सत्रात मला डॉ. रामानंद गर्गे यांच्यासमवेत 'जिओपॉलिटिक्स अँड डिफेन्स' (Geopolitics & Defence) या महत्त्वाच्या विषयावर विचार मांडण्याची संधी मिळाली. श्री विनयजी यांनी अत्यंत समर्थपणे आणि ओघवत्या शैलीत सूत्रसंचालन केले. मला दिलेल्या वेळेत मी या विषयाचे विविध महत्त्वाचे पैलू तरुणांसमोर मांडण्याचा मनःपूर्वक प्रयत्न केला (त्या सत्राची सारांश टीप सोबत जोडत आहे).

 

माझ्या पॉवरपॉईंट सादरीकरणादरम्यान तुमच्या टेक्निकल टीमने अत्यंत तत्परतेने मदत केली. नावे ठाऊक नसल्याने प्रत्येकाचा वैयक्तिक उल्लेख करू शकत नाही, पण पडद्यामागे काम करणाऱ्या या संपूर्ण यंग टीमचे मनापासून आभार!

 

विद्यार्थ्यांचा हातोहात मिळालेला प्रतिसाद हा खरोखरच अंगावर शहारे आणणारा आणि अत्यंत उत्साहवर्धक होता. तरुणांच्या चेहऱ्यावरील तेज, त्यांची सकारात्मक बॉडी लँग्वेज आणि विषयातील गांभीर्य पाहून मन भरून आले. संपूर्ण सत्रादरम्यान एकही विद्यार्थी जागेवरून हलला नाही. सत्राच्या शेवटी झालेल्या प्रश्नोत्तरांच्या तासात तरुणाईचा राष्ट्रभक्तीचा आणि शिकण्याचा हा ध्यास स्पष्ट दिसत होता. वेळेच्या मर्यादेमुळे हे सत्र आटोपते घ्यावे लागले याचे वाईट वाटले.

 

 

एकाच वेळी इतर दालनांत सुरू असलेले 'AI Workshop' आणि 'Competitive Exam Masterclass' ही सत्रे मला प्रत्यक्ष अनुभवता आली नाहीत, पण आपण जेव्हा रेकॉर्डिंग पाठवाल, तेव्हा ते मी आवर्जून पाहीन.

 

दरम्यान, श्री भूषणजी दामले यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या कार्याचे विविध पैलू अतिशय समर्पक आणि थोडक्या वेळेत मांडले. संघ आणि भारतीय समाज यांच्यातील अतूट, स्नेहाचे आणि समर्पणाचे नाते त्यांनी अत्यंत प्रभावीपणे उलगडून दाखवले. प्रश्नोत्तरांच्या तासात त्यांनी दिलेल्या उत्तरांनी उपस्थितांची मने जिंकली. या कार्यक्रमाचे रेकॉर्डिंग उपलब्ध झाल्यावर ते मी माझ्या सोशल मीडियावरून नक्कीच प्रसारीत करेन.

 

सत्रानंतर झालेला 'सांस्कृतिक कार्यक्रम' (Cultural Ceremony) तर अप्रतिम होता! विविध महाविद्यालयांच्या विद्यार्थ्यांनी सादर केलेली नृत्ये, पोवाडे आणि एकपात्री नाटके यांमधून राष्ट्रभक्तीचा हुंकार स्पष्ट उमटत होता. तरुणाईमधील ही ऊर्जा आणि कलागुण जोपासण्याचे तुमचे हे कार्य अतुलनीय आहे. या तरुणांशी निर्माण झालेला हा बंध भविष्यातील राष्ट्रकार्यासाठी नक्कीच मैलाचा दगड ठरेल.

 

बक्षीस वितरण समारंभात (Prize Distribution Ceremony) मला पुन्हा एकदा व्यासपीठावर स्थान देऊन अनेक होतकरू आणि गुणवंत विजेत्यांना सन्मानित करण्याची संधी दिलीत, याबद्दल मी कृतज्ञ आहे.

 

तसेच, संपूर्ण कार्यक्रमादरम्यान चहापान, भोजन आणि इतर व्यवस्था अत्यंत आपुलकीने सांभाळणाऱ्या सर्व स्वयंसेवकांचे प्रेम आणि आदरातिथ्य थेट मनाला स्पर्शून गेले.

 

हा अभूतपूर्व सोहळा अत्यंत नेटका आणि यशस्वीपणे पार पाडल्याबद्दल श्री अभिजितजी देशमुख, श्री रुपेशजी बंगाले आणि त्यांच्या संपूर्ण टीमचे मी मनापासून कौतुक करतो.

माझ्या वैयक्तिक प्रवासाची आणि राहण्याची उत्तम व्यवस्था अभिजितजींनी केली होती. 'आरएसएस समर्पण कार्यालय' येथील मुक्काम अतिशय सुखद आणि आपुलकीचा ठरला. तेथील निवास आणि भोजनाची सोय उत्कृष्ट होतीच, पण त्याहूनही अधिक भावली ती तिथल्या स्वयंसेवकांची सेवाभावी वृत्ती!

विशेषतः माझी वैयक्तिक काळजी घेणाऱ्या राघव पांडे आणि आर्यन कुलकर्णी या दोन तरुण स्वयंसेवकांच्या आदरातिथ्याबद्दल मी त्यांचा विशेष ऋणी आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, हा संपूर्ण कार्यक्रम अत्यंत प्रेरणादायी आणि भव्यदिव्य असाच झाला! या कार्यक्रमाचे एक आकर्षक 'E-Souvenir' (स्मरणिका) तयार केले, तर त्यातील महत्त्वाचे विचार, मंथन आणि आगामी दिशा अधिक व्यापक युवावर्गापर्यंत पोहोचवता येईल.

 

माझ्या सत्राचा सारांश (Summary) सोबत पाठवत आहे, त्याची पोच द्यावी. या अविस्मरणीय आदरातिथ्याबद्दल आणि राष्ट्रभक्तीच्या या जागरणात सहभागी करून घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मनःपूर्वक आभार!

 

आपला नम्र,

ब्रिगेडियर हेमंत महाजन

 

REAL GE Z HEROS-Indian Grandmaster R Praggnanandhaa made history in St. Louis by becoming the first Indian player to win the Grand Chess Tour, taking home the $200,000 first prize.

 

Key Match Highlights

• Historic Comeback: Praggnanandhaa entered the final day trailing Fabiano Caruana by six points after losing the opening classical game (6-0) and drawing the second (3-3).
  
  
• Rapid Turnaround: He won both rapid games on the final day to completely erase Caruana's 6-point deficit and flip the momentum.
  
  
• Clinching in Blitz: After a tense time-scramble draw in the opening blitz game where Caruana missed a winning opportunity, Praggnanandhaa held his nerve through the remaining blitz section to seal a 15-13 victory.
  
  
• Third-Place Match: GM Wesley So secured third place with an 18-12 win over GM Vincent Keymer, dominating the section by winning four consecutive blitz games.

GLOF मुळे संकट कसं आलं ? चीननं वेळेवर पुराची सूचना दिली असती तर नेपाळमध्ये लोकांना हलवण्यासाठी वेळ मिळाला असता का ? असं संकट भारतावर येण्याची शक्यता आहे का ?

 

ग्लेशियर लेक आऊटबर्स्ट फ्लड (GLOF - Glacial Lake Outburst Flood) ही हिमालयातील एका अत्यंत गंभीर आणि वाढत्या धोक्याची वास्तववादी बाजू आहे. या संकटाचे स्वरूप, आंतरराष्ट्रीय राजकीय परिमाण आणि भारताची तयारी या मुद्द्यांचा सविस्तर आढावा खालीलप्रमाणे आहे.

GLOF मुळे संकट नक्की कसे येते?

उच्च हिमालयात तापमानवाढीमुळे बर्फाच्छादित नद्या (Glaciers) वेगाने वितळत आहेत. वितळलेल्या पाण्यामुळे हिमनद्यांच्या टोकाशी मोठ्या नैसर्गिक तलावांची (Glacial Lakes) निर्मिती होते.

• नैसर्गिक बांधांची रचना: हे तलाव पक्के (कॉंक्रिटचे) नसून माती, खडक आणि बर्फाच्या ढिगाऱ्यांनी (Moraine) नैसर्गिकरीत्या अडवलेले असतात.
• अचानक उद्रेक: भूकंपाचा धक्का, ढगफुटी, किंवा बाजूच्या डोंगराचा मोठा कडा/बर्फाची दरड तलावात कोसळल्यामुळे हा कच्चा बांध अचानक फुटतो.
• विनाशकारी लाट: लाखो घनमीटर पाणी, दगड आणि गाळ प्रचंड वेगाने सखल भागाकडे धाव घेतो, ज्यामुळे काही मिनिटांतच नदीपात्राच्या आसपासचे गाव, पूल आणि हायड्रोप्रोजेक्ट वाहून जातात.

चीनने सूचना दिली असती तर नेपाळला वेळ मिळाला असतो का?

होय, वेळेवर मिळालेली पूर्वसूचना जीवितहानी रोखण्यात अत्यंत निर्णायक ठरते.

• अर्ली वॉर्निंगची भूमिका: सीमापार वाहणाऱ्या नद्यांवर (उदा. भोटे कोशी, त्रिशुली, सतलज) चीनच्या तिबेट भागात GLOF किंवा दरड कोसळून तलाव तयार झाल्यास, त्याची उपग्रह किंवा हायड्रोलॉजिकल डेटाद्वारे माहिती मिळणे आवश्यक असते.
• वेळेची बचत: तिबेटमधून नेपाळ किंवा भारताच्या सीमेपर्यंत पाणी पोहोचण्यासाठी ३० मिनिटांपासून ते २-३ तासांचा वेळ मिळतो.
• परिणाम: चीनने रिअल-टाइम सॅटेलाइट डेटा किंवा रिडिंग्ज त्वरित शेअर केल्यास:
• सखल भागातील गावांमध्ये सायरन वाजवून लोकांना उंचावर हलवता येते.
• हायड्रोइलेक्ट्रिक प्रकल्पांचे दरवाजे उघडून पाण्याचा दाब नियंत्रित करता येतो.
• समस्या: भारत आणि नेपाळसोबत चीनचा डेटा-शेअरिंग करार असला, तरी अनेकदा डेटा वेळेवर मिळत नाही किंवा चीनकडून गुप्तता पाळली जाते, ज्यामुळे अचानक पूर आल्यावर बचावासाठी मिळणारा वेळ हातातून निघून जातो.

चीन 'पर्यावरणीय युद्ध' (Environmental/Grey Zone Warfare) लढत आहे का?

चीन पर्यावरणाचा किंवा पाण्याचा थेट शस्त्र म्हणून वापर करतो का, हा संशय केवळ काल्पनिक नसून त्याला लष्करी आणि धोरणात्मक आधार आहे.

1.    अप्पर रिपेरियन (Upper Riparian) वर्चस्व: तिबेट हे आशियाचे 'वाटर टॉवर' आहे. सिंधू, सतलज, ब्रह्मपुत्रा या प्रमुख नद्या तिबेटमधून उगम पावतात. चीनने तिबेटमध्ये प्रचंड प्रमाणात धरणे आणि जल वळवणारे प्रकल्प (River Diversions) उभारले आहेत.

2.    वॉटर बॉम्बचा (Water Bomb) धोका: चीनने नदीचे पाणी रोखून ठेवले आणि पावसाळ्यात एकाच वेळी प्रचंड पाणी सोडले (किंवा कृत्रिम तलाव फुटू दिला), तर खालील देशांमध्ये (भारत/नेपाळ) पूर्वसूचनेशिवाय अचानक 'Flash Flood' आणता येतो. याला रणनीतिक भाषेत 'Water Aggression' म्हणतात.

3.    पर्यावरणीय प्रयोग: चीन तिबेटच्या पठारावर मोठ्या प्रमाणावर कृत्रिम पाऊस पाडण्याचे (Cloud Seeding / Weather Modification - Weather Control Project) प्रयोग करत आहे. या हवामान बदलाच्या प्रयोगांमुळे हिमालयाच्या नैसर्गिक संतुलनावर विपरीत परिणाम होत असल्याचा संशय आहे.

4.    डेटा लपवणे (Information Blockade): डोकलाम किंवा गलवान तणावानंतर चीनने भारताला पावसाळ्यात मिळणारा सतलज आणि ब्रह्मपुत्रा नदीच्या पाण्याच्या प्रवाहाचा डेटा काही काळ रोखला होता. यावरून चीन पाण्याचा वापर 'लॉजिस्टिक प्रेशर' वाढवण्यासाठी करतो हे स्पष्ट होते.

हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंडमधील पूर: नैसर्गिक की चीनचा हात?

हिमाचल प्रदेश (सतलज खोरे) आणि उत्तराखंड (केदारनाथ २०१३, चमोली २०२१) मधील विनाशकारी पुरांमागे चीनचा थेट हात होता का,

कारण प्रकार	विश्लेषण व वस्तुस्थिती
नैसर्गिक व हवामान बदल	जागतिक तापमानवाढ (Global Warming), अतिवृष्टी (Cloudbursts), आणि अनियंत्रित रस्ते/धरण बांधकामामुळे हिमालयाची नाजूक भौगोलिक रचना ढासळली आहे. अधिकांश घटना या स्थानिक हिमनद्या फुटल्याने घडल्या आहेत.
पारसी छू (Parechu Lake) उदाहरण	२००४-२००५ मध्ये तिबेटमधील पारसी छू नदीवर दरड कोसळून नैसर्गिक तलाव बनला होता, ज्यामुळे हिमाचलमध्ये धोक्याची घंटा वाजली होती.. परंतु, चीन तिबेटमधील आपल्या बांधकामांचा डेटा पारदर्शकपणे देत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे.

भारताने कोणत्या उपाययोजना करणे गरजेचे आहे?

भारताच्या उत्तर आणि ईशान्य सीमेवर (सिक्कीम, लडाख, हिमाचल, उत्तराखंड, अरुणाचल) हजारो ग्लेशिअर तलाव आहेत, ज्यांतील अनेक तलाव फुटण्याच्या स्थितीत (Potentially Dangerous) आहेत. या संकटाचा सामना करण्यासाठी भारताने खालील धोरणात्मक पावले उचलणे आवश्यक आहे:

• सॅटेलाइट आणि AI द्वारे पाळत (Space-based Early Warning): चीनवर अवलंबून न राहता ISRO द्वारे तिबेट आणि भारतीय सीमेवरील सर्व ग्लेशिअर तलावांवर रिअल-टाइम उपग्रह पाळत ठेवणे.
• ऑटोमेटेड वेदर स्टेशन (AWS) व सेन्सर: जोखीम असलेल्या तलावांवर सेंसर लावणे, जेणेकरून पाण्याची पातळी वाढताच सखल भागात आपोआप सायरन वाजतील (उदा. सिक्कीममध्ये दक्षिण ल्होनक तलावाच्या घटनेनंतर हे काम वेगाने सुरू आहे).
• स्ट्रॅटेजिक लेक सायफनिंग (Siphoning): धोकादायक तलावांमधील पाण्याचा उपसा करून/पाइपलाईनद्वारे पाणी बाहेर काढून तलावातील पाण्याचा दाब आधीच कमी करणे.
• इन्फ्रास्ट्रक्चरचे ऑडिट (Climate-Resilient Infrastructure): नदीपात्रात किंवा धोकादायक क्षेत्रात अनियंत्रित हायड्रोप्रोजेक्ट्स आणि रस्ते बांधकाम थांबवणे, जेणेकरून पूर आला तरी नुकसान कमी होईल.
• आंतरराष्ट्रीय राजनैतिक दबाव (Hydrological Diplomacy): चीनला सीमापार नद्यांचा रिअल-टाइम डेटा सक्तीने शेअर भाग पाडण्यासाठी संयुक्त राष्ट्र (UN) आणि आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर डेटा-शेअरिंग करारांसाठी दबाव आणणे.