चर्चा की युद्ध? — अमेरिकेची दुहेरी रणनीती
इराणसोबत शांतता चर्चा सुरू असतानाच अमेरिकेने
दक्षिण इराणमध्ये केलेले हवाई हल्ले हे
आधुनिक जागतिक राजकारणातील “Talk and
Strike” म्हणजेच “चर्चा आणि दबाव” या
धोरणाचे उदाहरण मानले जात आहे. एका
बाजूला युद्धबंदी, शांततेच्या वाटाघाटी आणि सकारात्मक वातावरण
निर्माण करण्याचा प्रयत्न; तर दुसऱ्या बाजूला
लष्करी ताकद दाखवून विरोधकावर
दबाव कायम ठेवणे — ही
अमेरिकेची जुनी पण प्रभावी
रणनीती आहे.
अमेरिकेने हल्ले का केले असावेत?
१. चर्चेच्या टेबलावर वरचष्मा मिळवण्यासाठी
अमेरिकेला वाटते की केवळ चर्चेद्वारे
इराणवर दबाव निर्माण होणार
नाही. त्यामुळे लष्करी कारवाई करून इराणला हे
दाखवले जाते की,
“जर चर्चा फसली, तर अमेरिका त्वरित
आणि मोठ्या प्रमाणावर कारवाई करू शकते.”
यामुळे वाटाघाटींमध्ये अमेरिकेची bargaining power वाढते.
२. इराणच्या क्षेपणास्त्र आणि सागरी क्षमतेवर प्रहार
हल्ल्याचे लक्ष्य क्षेपणास्त्र प्रक्षेपण केंद्रे आणि समुद्रात सुरुंग
पेरणारी जहाजे होती. याचा स्पष्ट अर्थ
असा की अमेरिका खालील
दोन धोक्यांना रोखू इच्छिते:
- आखातातील
अमेरिकन नौदल आणि व्यापारी जहाजांवरील धोका
- होर्मुझ
सामुद्रधुनी बंद करण्याची इराणची क्षमता
जगातील मोठा तेलपुरवठा या
मार्गातून जात असल्याने अमेरिका
आणि पाश्चिमात्य राष्ट्रे कोणत्याही परिस्थितीत हा मार्ग असुरक्षित
होऊ देऊ इच्छित नाहीत.
“स्वसंरक्षण” की पूर्वनियोजित दबावतंत्र?
अमेरिकेने हा हल्ला “Self Defence” म्हणून मांडला
असला तरी अनेक विश्लेषकांच्या
मते ही “Pre-emptive Strike” म्हणजे संभाव्य धोक्यापूर्वीच केलेली कारवाई असू शकते.
कारण:
- अमेरिकेने
इराणकडून नेमका धोका काय होता हे स्पष्ट केलेले नाही.
- शांतता
चर्चेच्या काळात इतकी मोठी कारवाई करणे हे विरोधाभासी दिसते.
- ट्रम्प
प्रशासन एकाच वेळी “Peace through
Strength” म्हणजे
“शक्तीद्वारे शांतता” हे धोरण वापरताना दिसत आहे.
ट्रम्प यांची राजकीय आणि सामरिक गणिते
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी एकीकडे “चर्चा सकारात्मक दिशेने सुरू आहे” असे
सांगितले, तर दुसरीकडे हल्ल्याला
मान्यता दिली. यामागे काही मोठी राजकीय
कारणे असू शकतात:
१. अमेरिकेतील अंतर्गत राजकारण
ट्रम्प यांना अमेरिकन जनतेसमोर “कमकुवत राष्ट्राध्यक्ष” म्हणून दिसायचे नाही.
त्यामुळे:
- चर्चा
सुरू ठेवणे → शांततेचा संदेश
- हवाई
हल्ले → ताकदवान नेतृत्वाची प्रतिमा
दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी साधण्याचा
प्रयत्न दिसतो.
२. इस्रायल आणि आखाती मित्रराष्ट्रांना संदेश
अमेरिका इराणविरोधी आघाडीतील मित्रांना हे दाखवत आहे
की:
- वॉशिंग्टन
अजूनही इराणविरोधात कठोर भूमिका घेत आहे.
- अमेरिका
केवळ चर्चेवर अवलंबून नाही.
विशेषतः इस्रायल, सौदी अरेबिया आणि
यूएई यांना अमेरिकेच्या बांधिलकीचा संदेश देणे महत्त्वाचे आहे.
इराणची संभाव्य प्रतिक्रिया
इराण थेट मोठे
युद्ध टाळण्याचा प्रयत्न करेल, पण खालील प्रकारे
अप्रत्यक्ष प्रत्युत्तर देऊ शकतो:
- इराक
आणि सीरियातील अमेरिकन तळांवर प्रॉक्सी गटांकडून हल्ले
- होर्मुझ
सामुद्रधुनीत तणाव वाढवणे
- ड्रोन
आणि सायबर हल्ले
- तेलवाहतुकीत
अडथळे निर्माण करणे
इराण सध्या पूर्ण
युद्ध टाळू इच्छितो, कारण:
- आर्थिक
निर्बंधांमुळे अर्थव्यवस्था कमकुवत आहे
- अंतर्गत
असंतोष वाढलेला आहे
- दीर्घकालीन
युद्ध परवडणारे नाही
जागतिक परिणाम
१. तेलाच्या किंमतीत वाढ
आखातातील तणाव वाढल्याने जागतिक
तेलबाजार अस्थिर होऊ शकतो. भारतासारख्या
तेल आयातीवर अवलंबून देशांवर याचा थेट परिणाम
होईल.
२. जागतिक व्यापार धोक्यात
होर्मुझ सामुद्रधुनीत तणाव वाढल्यास:
- तेलवाहतूक
- कंटेनर
शिपिंग
- विमा
खर्च
यात मोठी वाढ होऊ शकतेभारतासाठी धोक्याचे संकेतभारतासाठी ही परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील आहे कारण:
- भारताचे
मोठे तेल आयात हित आखाताशी जोडलेले आहे.
- लाखो
भारतीय नागरिक आखाती देशांत काम करतात.
- समुद्री
व्यापार आणि ऊर्जा सुरक्षा धोक्यात येऊ शकते.
- इराण-इस्रायल-अमेरिका संघर्ष वाढल्यास भारताला संतुलित परराष्ट्र धोरण राखणे कठीण जाईल.
भारताला:
- ऊर्जा
पुरवठ्याचे विविधीकरण
- सामरिक
तेलसाठा वाढवणे
- नौदल
सज्जता वाढवणे
- पश्चिम
आशियातील संतुलित मुत्सद्देगिरी
या गोष्टींवर अधिक भर द्यावा लागेल.
निष्कर्ष
अमेरिका आणि इराण यांच्यात सध्या “पूर्ण शांतता” किंवा “पूर्ण युद्ध” अशी स्थिती नाही. ही अवस्था “Controlled Escalation” म्हणजे नियंत्रित तणावाची आहे.
अमेरिका चर्चेच्या माध्यमातून करार साधण्याचा प्रयत्न करत असली, तरी लष्करी दबाव कायम ठेवून इराणला झुकवण्याचा प्रयत्न करत आहे. दुसरीकडे इराणही थेट युद्ध टाळत, पण प्रतिकाराची क्षमता दाखवत आहे.
म्हणूनच सध्याची परिस्थिती “चर्चा की युद्ध?” एवढी साधी नसून —
“चर्चेच्या सावलीत सुरू असलेले सामरिक दबावयुद्ध” अशी आहे. - भारताचे
मोठे तेल आयात हित आखाताशी जोडलेले आहे.
