सध्या 2026 च्या इराण–अमेरिका संघर्षात अरबी आखात आणि हॉर्मुझ रास्ता (Strait of Hormuz) हा नौदली आणि राजकीय रणभूमीचा केंद्रबिंदू बनला आहे.
या संदर्भात अमेरिकेच्या नौदलाचा विशेषतः विमानवाहक युद्धनौका (aircraft carrier)‑आधारित वापर आणि इराणच्या “गनिमी कावा” व लहान वेगवान नावांच्या रणनीतीचे विश्लेषण, तसेच आखातीय नौदलांची भूमिका आणि यातून मिळणारे युद्धधडे यावर खाली एक परिपूर्ण निबंध‑स्वरूपात विवेचन केले आहे.
अमेरिकन नौदल आणि aircraft carrier चा वापर2026 च्या क्राइसिसमध्ये अमेरिकन नौदलाचा मुख्य आधार म्हणजे अनेक विमानवाहक युद्धनौका‑आधारित स्ट्राइक ग्रुप्स (carrier strike groups) आहेत.
या वेळी यूएसएनच्या अनेक सुपर‑कॅरियर्स—जसे की USS Gerald R. Ford, USS Abraham Lincoln आणि USS George H. W. Bush—यांना इराणजवळच्या पाण्यात तैनात करण्यात आले आहे, जिथून त्यांची विमाने इराणच्या लष्करी आधार, रॉकेट/मिसाइल साइट्स आणि नौदली सुविधांवर ठोस हल्ले चढवू शकतात.
या नौसेनेची भूमिका फक्त हल्लावान नसून चेतावणी, गोष्टीमध्ये निर्णय घेण्याची शक्ती आणि अरबी आखातातील मित्र राष्ट्रांना सुरक्षा देण्याचीही आहे.
विमानवाहक नौका ही एक भ्रमणशील विमानतळ म्हणून वापरली जाते, जिथून फायटर जेट्स, इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर विमाने, AWACS आणि स्ट्राईक ड्रोन यांच्या माध्यमातून वायुसेना‑नौसेनेचा एकत्रित दबाव टाकता येतो.
यामुळे अमेरिकेला भूमीवर लांब तळी नशिबी नसतानाही लवकर आणि दूरवरच्या ठिकाणी शस्त्रास्त्र वगैरे निर्देशित करण्याची क्षमता मिळते.
आखातीय नौदल आणि त्यांचा मर्यादित भाग
हॉर्मुझ रास्ता आणि अरबी आखात येथे अनेक आखातीय देशांचे नौदल (जसे युएई, सौदी, ओमान, कतार, बहरीन) आहे, पण या संघर्षात त्यांची भूमिका विशेषतः “सहकार्यात्मक आणि रक्षणात्मक” राहिली आहे.
या नौदलांनी अमेरिकेच्या आणि इतर आंतरराष्ट्रीय नौसेनेच्या शिप्सला वैध आणि नियमित आधार, उपायनिधी, आणि तटीय निगराणीत मदत केली आहे, परंतु त्यांच्या नावांनी थेट इराणविरुद्ध मोठ्या युद्धात भाग घेतल्याचा पुरेसा पुरावा नाही.
आखातीय देशांनी या युद्धात अमेरिकेच्या शस्त्रास्त्रांच्या वापरात आणि तटीय डिफेन्स सिस्टिम्समध्ये भाग घेतला असून, त्यांच्या एयर बेस आणि पोर्ट्स यांचा उपयोग सुपर‑कॅरियर्ससाठी लॉजिस्टिक हब म्हणून केला जातो.
तसेच त्यांनी आपल्या तटरक्षण आणि गोल्फ ऑफ हॉर्मुझ येथील नौ वाहतूकीचे नियंत्रण वाढवले आहे, जेणेकरून इराणकडून येणाऱ्या छोट्या नावां‑आधारित असमम्यान धोक्यांकडे लक्ष देता येईल.
इराणचा “गनिमी कावा” व लहान स्पीड‑बोट्सचा वापर
इराणकडे मोठ्या आकाराच्या युद्धनौका (म्हणजे युएस नॉट इतक्या) नाहीत, परंतु त्यांनी अरबी आखात आणि विशेषतः हॉर्मुझ रास्त्यात असमम्यान (asymmetric) रणनीतीवर भर दिलेला आहे.
इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड्स कॉर्प (IRGC Navy) आणि इराणियन नेव्ही यांच्याकडे शेकडो “स्पीड बोट्स” किंवा फास्ट अटॅक क्राफ्ट आहेत, ज्यांना छोट्या मशीनगन्स, रॉकेट लॉन्चर्स आणि काही घट्ट स्थितीत अँटी‑शिप मिसाइल्स यांनी भरलेले असते.
इराणच्या रणनीतीचा मुख्य उद्देश म्हणजे आंतरराष्ट्रीय आणि अमेरिकन शिप्सच्या मागे लागून त्यांना ताणावात आणणे, त्यांच्या वाहतूकीचा प्रवाह अडवणे किंवा त्यांच्यावर लहान इन्सिडेंट्स घडवून आणणे.
काही वेळा या छोट्या नावांनी अमेरिकन शिप्सच्या जवळ अतिशय जवळ येऊन धाव घातल्या आहेत, ज्यामुळे अमेरिकेला गोळीबार आणि इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर अशा उपायांचा वापर करावा लागला आहे.
या “स्वार्म अटॅक” (स्वार्म = गवळी) शैलीत अनेक छोट्या नावांनी एकत्र धाव करून मोठ्या युद्धनौकेला वेगाने जखमेत आणण्याचा प्रयत्न केला जातो.
गल्फ ऑफ हॉर्मुझमधील नौदली लढाई आणि चोक‑पॉइंट रणनीति
हॉर्मुझ रास्ता जगातील सर्वाधिक महत्त्वाच्या चोक‑पॉइंट्सपैकी एक आहे, कारण यातून जगातील लगभग 20% इतके कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायू जोरात जातात.
चोक‑पॉइंट म्हणजे असा भूभाग किंवा पाणीप्रवाह जिथे लहान सैन्याला उंचीवर ‑किंवा आकारात मोठ्या शत्रूला अडवणे शक्य होते; इराणने हॉर्मुझमध्ये अशाच “A2/AD” (Anti‑Access / Area Denial) रणनीतीचा वापर करण्याचा निर्णय घेतलेला आहे.
या A2/AD रणनीतीमध्ये इराणने खालील घटक जोडले आहेत:
लहान वेगवान नावे (स्पीड बोट्स) आणि ड्रोन‑सहित नावे.
तटावरून चालवल्या जाणाऱ्या अँटी‑शिप मिसाइल्स आणि लाँच‑रॅम्प साइट्स.
लहान आणि “स्मार्ट” समुद्री खाणी (mines) ज्या वाहतूकीच्या मार्गात ठेवून जहाजांना धोके निर्माण करण्यात येतात.
इराणने या युद्धादरम्यान अनेक व्यापारी जहाजांवर छोटे‑मोठे हल्ले किंवा धमक्या दिल्या आहेत, जिथे इराणी नावा आणि ड्रोन्स यांनी तेल‑वाहतूक जहाजांना जवळून भोवती फिरून भीती निर्माण केली.
या प्रकारामुळे जागतिक तेल किंमती वाढल्या आणि अनेक वाहतूक‑कंपन्यांनी रुट बदलले, तात्पुरतेच असले तरी त्याचा आर्थिक आणि राजकीय दबाव खूप मोठा बनला
