भारतीय खलाशी आणि व्यापारी जहाजांवरील सागरी कर्मचारी हे देशाच्या तसेच जगाच्या व्यापारव्यवस्थेचे महत्त्वाचे आधारस्तंभ आहेत. जगातील सागरी कर्मचाऱ्यांमध्ये भारताचा सुमारे 12 टक्के वाटा असून भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा मोठा पुरवठादार आहे.
ते तेल, वायू, अन्नधान्य, खते,
औषधे, यंत्रसामग्री आणि निर्यातीचा माल सुरक्षितपणे एका देशातून दुसऱ्या देशात पोहोचवतात. त्यामुळे भारताच्या आयात-निर्यातीची साखळी आणि अर्थव्यवस्था चालू राहते.
आज हे भारतीय सागरी कर्मचारी अनेक धोकादायक समुद्री भागांत धैर्याने काम करत आहेत. रशिया-युक्रेन युद्ध, इराण-अमेरिका संघर्ष आणि सोमालियाच्या किनाऱ्याजवळ पुन्हा वाढलेली समुद्री चाचेगिरी यांमुळे त्यांच्यासमोर जीविताचा गंभीर धोका निर्माण झाला आहे.
संघर्षातील हानी
अलीकडील काळात काही भारतीय सागरी कर्मचाऱ्यांना युद्धाचा बळी पडावे लागले आहे. 8 मार्च 2026 पर्यंतच्या अधिकृत निवेदनानुसार, व्यापारी जहाजांवरील हल्ल्यांमध्ये दोन भारतीय सागरी कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू झाला होता आणि एक कर्मचारी बेपत्ता होता.
ऑगस्टच्या सुरुवातीपर्यंत उपलब्ध असलेल्या वृत्तांनुसार, पश्चिम आशियातील संघर्षात मृत्यू झालेल्या 16 भारतीयांपैकी 10 जण हे व्यापारी जहाजांवरील भारतीय कर्मचारी होते. या संघर्षात 75 भारतीय जखमी झाल्याचेही सांगण्यात आले.
रशिया-युक्रेन युद्धामुळे कृष्ण समुद्राच्या परिसरातही भारतीयांना धोका निर्माण झाला आहे. या भागातील घटनांमध्ये पाच भारतीय सागरी कर्मचाऱ्यांचा मृत्यू आणि दोघे बेपत्ता असल्याचे वृत्त आहे.
ही आकडेवारी वेगवेगळ्या कालखंडांतील आणि वेगवेगळ्या अहवालांतील आहे. म्हणून मृत, जखमी, बेपत्ता आणि ओलीस अशा सर्व घटनांची एकत्रित व नियमित अधिकृत नोंद भारताने सार्वजनिक करणे आवश्यक आहे.
समुद्री चाच्यांचा धोका
सोमालियाच्या किनाऱ्याजवळ आणि एडनच्या आखातात समुद्री चाचे पुन्हा सक्रिय झाले आहेत. ते व्यापारी जहाजांवर शस्त्रांसह चढतात, जहाजाचा ताबा घेतात आणि खलाशांना ओलीस ठेवून खंडणीची मागणी करतात.
जुलैच्या अखेरीस त्या परिसरात 16 भारतीय सागरी कर्मचारी चाच्यांच्या ओलीसमध्ये असल्याचे वृत्त होते. ऑगस्टमध्ये दोन व्यापारी जहाजे चाच्यांनी ताब्यात घेतल्याच्या घटनांमध्ये एकूण 22 भारतीय कर्मचारी होते; त्या वेळी ते सुरक्षित असल्याचे सांगण्यात आले होते.
ओलीस असलेल्या खलाशांना जखम, अपुरे अन्न-पाणी, औषधांचा अभाव, मानसिक ताण,
कुटुंबाशी संपर्क तुटणे आणि दीर्घकाळ बंदिवास यांसारखे धोके सहन करावे लागतात.
सागरी कर्मचाऱ्यांसमोरील धोके
भारतीय कर्मचारी अनेक प्रकारच्या धोक्यांचा सामना करतात:
- क्षेपणास्त्र, ड्रोन आणि रॉकेट हल्ले
- समुद्रात टाकलेल्या खाणी किंवा भटकणाऱ्या सागरी खाणी
- बंदरांवरील हल्ले आणि जहाजांचे नुकसान
- चुकीच्या ओळखीमुळे लक्ष्य होण्याचा धोका
- समुद्री चाचे, सशस्त्र दरोडेखोर आणि ओलीस बनविण्याचे प्रकार
- जहाजावर पुरेसे अन्न, औषधे, इंधन किंवा सुटे भाग न मिळणे
- युद्धक्षेत्रात दीर्घकाळ अडकून पडणे आणि वेळेवर कर्मचारी बदल न होणे
- थकवा, चिंता, मानसिक तणाव आणि कुटुंबीयांची काळजी
व्यापारी जहाजे ही लढाऊ युद्धनौका नसतात. त्यांच्याकडे क्षेपणास्त्रे किंवा आधुनिक ड्रोन हल्ले रोखण्याची क्षमता नसते. त्यामुळे अशा जहाजांवरील कर्मचारी प्रत्यक्ष युद्धात सहभागी नसतानाही युद्धाचे बळी ठरतात.
ते स्वतःचे संरक्षण कसे करतात
भारतीय खलाशी आणि जहाजांचे अधिकारी धोकादायक भागांत अत्यंत सावधगिरीने काम करतात. ते पुढील उपाय करतात:
- प्रवासापूर्वी मार्ग, बंदरे आणि धोके यांचे सविस्तर मूल्यांकन
- सतत पहारा, विशेषतः रात्री आणि चाचेगिरीच्या भागांत
- संशयास्पद बोटी किंवा हालचालींची तात्काळ माहिती नौदल व सुरक्षा केंद्रांना देणे
- जहाजावर प्रवेश रोखण्यासाठी प्रकाशयोजना, तारांचे कुंपण, पाण्याचे फवारे आणि नियंत्रित प्रवेश
- चाच्यांच्या हल्ल्याच्या वेळी सुरक्षित खोलीत, म्हणजेच “सिटाडेल”मध्ये, आश्रय घेणे
- आग, पाणी शिरणे, ड्रोन हल्ला, जहाज सोडणे आणि वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती यांचे नियमित सराव
- जहाजाचा मार्ग, माल आणि कर्मचाऱ्यांची माहिती सार्वजनिकपणे न देणे
- भारतीय नौदल, किनारक्षक दल आणि आंतरराष्ट्रीय सागरी सुरक्षा यंत्रणांशी संपर्क ठेवणे
हे सर्व उपाय महत्त्वाचे असले तरी ते पूर्ण संरक्षण देऊ शकत नाहीत. मोठ्या युद्धातील क्षेपणास्त्र, ड्रोन, समुद्री खाणी किंवा सशस्त्र चाचे यांच्यापासून व्यापारी जहाजाचे संरक्षण केवळ खलाशांच्या धैर्यावर सोपवता येणार नाही.
भारताने काय करावे
भारताने आपल्या सागरी कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षेसाठी ठोस राष्ट्रीय धोरण स्वीकारले पाहिजे.
- युद्धग्रस्त किंवा अतिधोकादायक समुद्री भागात जाण्यापूर्वी कर्मचाऱ्यांना स्पष्ट आणि खरी माहिती दिली पाहिजे
- कोणत्याही भारतीय कर्मचाऱ्याला जीवितधोका असलेल्या क्षेत्रात जाण्यास नकार देण्याचा अधिकार असावा
- नकार दिल्यामुळे नोकरी, वेतन किंवा भविष्यातील रोजगारावर विपरीत परिणाम होऊ नये
- सर्व भारतीय खलाशांसाठी युद्धजोखीम विमा, मृत्यू व अपंगत्व भरपाई आणि जखमींसाठी उपचाराची हमी असावी
- ओलीस झालेल्या कर्मचाऱ्यांचे वेतन बंद होऊ नये; त्यांच्या कुटुंबांना आर्थिक आणि मानसिक आधार दिला पाहिजे
- परराष्ट्र मंत्रालय, नौवहन मंत्रालय, डीजी शिपिंग, भारतीय नौदल, तटरक्षक दल आणि गुप्तचर यंत्रणांनी संयुक्त संकट नियंत्रण कक्ष उभारावा
- युद्धग्रस्त क्षेत्रांतील भारतीय कर्मचाऱ्यांची अद्ययावत नोंद ठेवली पाहिजे
- कुटुंबीयांना योग्य, वेळेवर आणि अधिकृत माहिती दिली पाहिजे
- एडनचा आखात, अरबी समुद्र, लाल समुद्र आणि सोमालियाच्या किनाऱ्याजवळ नौदलाची गस्त, देखरेख आणि सहकार्य वाढवले पाहिजे
- चाचेगिरीच्या भागात धोकादायक जहाजांना शक्य तेथे नौदल संरक्षण किंवा सामूहिक ताफा पद्धतीने मार्गदर्शन दिले पाहिजे
- चुकीची माहिती देणाऱ्या, कर्मचाऱ्यांवर दबाव आणणाऱ्या किंवा परत पाठविण्यास टाळाटाळ करणाऱ्या जहाज व्यवस्थापन व भरती संस्थांवर कठोर कारवाई झाली पाहिजे
भारताचा अभिमान
भारतीय सागरी कर्मचारी हे केवळ जहाजावरील कामगार नाहीत. ते भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेचे, अन्नपुरवठ्याचे, औद्योगिक उत्पादनाचे, परकीय व्यापाराचे आणि राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेचे अदृश्य रक्षक आहेत.
ते आपल्या कुटुंबापासून हजारो किलोमीटर दूर, वादळे, युद्ध, क्षेपणास्त्रे, ड्रोन, चाचे आणि अनिश्चिततेचा सामना करीत कर्तव्य बजावतात. भारताच्या बंदरांपर्यंत आवश्यक तेल,
वायू, खते, धान्य आणि इतर जीवनावश्यक वस्तू पोहोचत राहाव्यात यासाठी ते शांतपणे आपली जबाबदारी पार पाडतात.
राष्ट्राने या शूर भारतीयांना केवळ शब्दांनी नव्हे, तर मजबूत सुरक्षा व्यवस्था, तात्काळ मदत, न्याय्य भरपाई आणि त्यांच्या कुटुंबांच्या सन्मानपूर्ण काळजीद्वारे सलाम केला पाहिजे. भारतातील प्रत्येक नागरिकाने या धाडसी सागरी योद्ध्यांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे हे आपले कर्तव्य आहे.
