इराणने भारतीय ध्वजांकित जहाजांना होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून (Strait of Hormuz) सुरक्षित जाण्याची दिलेली परवानगी ही भारताच्या राजनैतिक कौशल्याचा मोठा विजय मानला पाहिजे. पश्चिम आशियातील वाढत्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय भारतासाठी अत्यंत धोरणात्मक आणि आर्थिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.
याचे सविस्तर विश्लेषण आणि भारताला होणारे फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. ऊर्जा सुरक्षा आणि अखंड तेल पुरवठा
जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे २०% ते २५% व्यापार
होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून होतो. भारत आपल्या गरजेच्या कच्च्या तेलापैकी मोठी आयात
सौदी अरेबिया, इराक आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) कडून करतो.
- फायदा: या मार्गावर निर्बंध किंवा धोका निर्माण झाल्यास पुरवठा साखळी
विस्कळीत होण्याची भीती होती. आता भारतीय जहाजांना सूट मिळाल्यामुळे भारताचा इंधन
पुरवठा खंडित होणार नाही.
२. आर्थिक बचत आणि महागाईवर नियंत्रण
जेव्हा एखाद्या समुद्री मार्गावर युद्धजन्य परिस्थिती निर्माण होते,
तेव्हा जहाजांचा विमा (Insurance Premium) आणि मालवाहतुकीचा खर्च प्रचंड वाढतो.
- फायदा: भारतीय जहाजांना 'सुरक्षित मार्ग' मिळाल्याने हा अतिरिक्त
खर्च टळेल. कच्च्या तेलाचे दर स्थिर राहण्यास मदत होईल, पर्यायाने देशांतर्गत
पेट्रोल-डिझेलच्या किमती आणि मालवाहतुकीवर आधारित महागाई नियंत्रणात राहील.
३. राजनैतिक स्वायत्तता (Strategic Autonomy)
अमेरिका आणि इस्रायलशी घनिष्ठ संबंध असतानाही, भारताने इराणसोबतचे
आपले स्वतंत्र संबंध टिकवून ठेवले आहेत.
- फायदा: रशिया-युक्रेन युद्धाप्रमाणेच, पश्चिम आशियातील संघर्षातही
भारताने आपली तटस्थ भूमिका आणि 'राष्ट्रहित प्रथम' हे धोरण यशस्वीपणे राबवले आहे.
इराणने दिलेली ही सूट भारताच्या वाढत्या जागतिक वजनाचे प्रतीक आहे.
५. भारतीय नौदलावरील ताण कमी होईल
समुद्री मार्गावर धोका असल्यास भारतीय नौदलाला व्यापारी जहाजांच्या
संरक्षणासाठी 'ऑपरेशन संकल्प' सारखी मोहिमा मोठ्या प्रमाणावर राबवाव्या लागतात.
- फायदा: राजनैतिक पातळीवर तोडगा निघाल्यामुळे नौदलावरील संरक्षणाचा
ताण कमी होईल आणि सुरक्षित वाहतूक सुनिश्चित होईल.
थोडक्यात सांगायचे तर: हा करार
केवळ दोन मंत्र्यांमधील चर्चा नसून, जागतिक संघर्षाच्या काळात भारताने स्वतःचे हितसंबंध
सुरक्षित राखण्यासाठी केलेले यशस्वी 'बॅलेंसिंग ॲक्ट' आहे
४. प्रादेशिक कनेक्टिव्हिटी आणि चाबहार बंदर
इराणमधील चाबहार बंदर विकसित करण्यात भारताची मोठी गुंतवणूक
आहे. मध्य आशिया आणि रशियापर्यंत पोहोचण्यासाठी हा मार्ग भारतासाठी महत्त्वाचा आहे.
- फायदा: होर्मुझमधील ही सवलत भारताच्या चाबहार प्रकल्पासाठी आणि 'इंटरनॅशनल
नॉर्थ-साउथ ट्रान्सपोर्ट कॉरिडॉर' (INSTC) साठी सकारात्मक संकेत आहे. यामुळे भारताचा
या भागातील व्यापार विस्तारण्यास मदत होईल.
