#चिनचे तंत्रज्ञान युद्ध #China #TechnoWar #Brig Hemant Mahajan-9 JAN 21

https://www.youtube.com/watch?v=Mv7FfCCeEe4&t=10s 

#चीनने न्यूक्लियर फ्युजन रिॲक्टरमध्ये बनवली 7000 कोटी डिग्रीजची उर्जा #भ...

भारताच्या चांद्रमोहिमा आणि अंतराळ संशोधन-महा एमटीबी 09-May-2019- अच्युत राईलकर

भारताचे चंद्रावरचे लांबणीवर पडलेले दुसरे प्रक्षेपण (चांद्रयान-२) बहुधा ९ जुलै ते १६ जुलैच्या दरम्यान केले जाणार आहे व चंद्रावरचा भूमीप्रवेश ४५ ते ५० दिवसांनी, ६ सप्टेंबरला होईल. या श्रीहरीकोटा येथून सोडल्या जाणाऱ्या एसएलव्ही एमके-३ अंतराळ यानयुक्त चांद्रमोहिमेच्या प्रवासाबरोबर 'विक्रम' नावाचा भूमीनिवेशक (lander), 'ग्रहपथी' (orbiter) व 'प्रज्ञान' नावाचा सहा चाकांचा परिभ्रमक (rover) अशी साधने बरोबर असतील. या सगळ्या साधनांचा उपयोग चांद्रभूमीच्या पृष्ठावर अनेक शास्त्रीय प्रयोग करण्याकरिता व विविध माहिती मिळविण्याकरिता होईल. ही चांद्रमोहीम चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर होईल, जेथे जगामधील चीन सोडून आजपर्यंत कोणी शोध घेतलेला नाही व नेहमी पृथ्वीवरून दृष्टीस न पडणारा असा तो चंद्रावरचा ध्रुवप्रदेश आहे. चांद्रभूमीचा शोध घेणाऱ्या 'विक्रम' भूमीनिवेशकामध्ये फेब्रुवारी २०१९ मधील काही चाचण्या घेत असताना, त्याच्या चारपैकी दोन पायांना थोडे नुकसान झाले असल्याने 'चांद्रयान-२' मोहीम या वर्षाच्या पुढील अर्ध्या भागापर्यंत लांबणीवर पडली. पण, आता ती मोहीम जुलैमधील प्रक्षेपणाने साध्य होईल. ही चांद्रमोहीम राबविणाऱ्या 'इस्रो'च्या योजनेप्रमाणे 'विक्रम' भूमीनिवेशक चंद्राच्या पृष्ठभागावर ६ सप्टेंबरला 'ग्रहपथी'मधून अलगदपणे उतरविला जाईल. त्यानंतर लगेच 'प्रज्ञान' परिभ्रमकाचे पदार्पण होऊन तो ३०० ते ४०० मी. अंतर चंद्रावर फिरत असताना शास्त्रीय चाचण्या घेईल व त्यासंबंधीची चित्रे टिपून ती पृथ्वीवर पाठविण्याच्या तयारीत राहील.


'इस्रो'चे मुख्य डॉ. के. शिवन म्हणतात की, “अंतराळ क्षेत्रात भारत चीनपेक्षा तसूभरही कमी नाही. 'इस्रो' चंद्रावरचे, मंगळाचे, सूर्याचे संशोधन तसेच गगनयानाच्या निर्मितीत आता वाकबगार ठरत आहे.” दृष्टीपलीकडच्या चांद्रभूमीवर प्रथमच चीनचे अंतराळ यान पोहोचले. चंद्राचा जो भाग पृथ्वीवरून कधी दिसत नाही, त्या भागावर चीनने प्रथमच अंतराळयान उतरवून सगळ्या जगात आघाडी घेतली आहे. 'चांग-ई ४' असे चंद्रदेवतेचे नाव असलेल्या यानाने ३ मे रोजी चीनमध्ये सकाळच्या १० वाजून २६ मिनिटाला चंद्राच्या पृष्ठभागाला भूमीनिवेशक उतरवून स्पर्श केला. हे यान पूर्व रेखांश १७७.६ अंश व दक्षिण अक्षांश ४५.५ अंश या भौगोलिक रेषांच्या छेदन-बिंदूवर होते. चीनच्या मकाऊ विज्ञान व तंत्रज्ञान विद्यापीठाचे प्राध्यापक झू मेंघूआ यांनी सांगितले की,“चीन अंतराळ संशोधन करण्याच्या क्षेत्रात उच्च पातळीवर पोहोचला आहे. २०२२ सालापर्यंत चीन त्यांचे तिसरे अंतराळ केंद्र पूर्णपणे कार्यान्वित करण्याची योजना आखत आहे. पहिला फोटो २७ हजार किमी. वरून चिनी वेळेनुसार ३ तारखेला सकाळी ११.४० ला पृथ्वीवर आला. चीनचा पुढील चांद्रप्रकल्प 'चांग-ई ५' २०२० मध्ये होईल.” चीनने चांद्रभूमीवर पहिले हिरवे अंकुर कापसाच्या बी मधून उगवून दाखविले. पण, इतर बियांना अंकुर आले नाहीत. चिनी भूमीनिवेशकासह पाठविलेली ३ किलोग्रॅम वजनाची व १८ सेंमी. व्यासाची बादली व त्यात हवा, पाणी व माती आणि कापूस, बटाटा, अंडी व मोहरीसारख्या धान्याच्या बिया होत्या. कापसाच्या बीला आलेला अंकुर मात्र जगला नाही. भूमीनिवेशकाबरोबरच्या गेलेल्या परिभ्रमकाला 'युतू २' (दमलेला ससा) असे नाव दिले आहे. हा परिभ्रमक चंद्रावरील सुमारे २५०० किमी व्यासाचे व १३ किमी खोल अशा खडकांवर शास्त्रीय प्रयोग करून व आणखी चार चांद्रमोहिमा करून तेथील मातीचे नमुने आणेल. चीनने त्रिमिती तंत्रज्ञानाचे चांद्रभूमीवर संशोधन करावयाचे ठरविले आहे.

'चांद्रयान - २' मोहिमेची पूर्वतयारी
या मोहिमेकरिता 'जीएसएलव्ही-एमके ३' या स्वदेशातच बनलेल्या वजनदार अंतराळ यानाबरोबर अनेक साधने पाठविली जाणार आहेत. 'ग्रहपथी' चंद्राच्या कक्षेत गेल्यानंतर चंद्रावरच्या १०० किमी उंचीवर फिरत राहणार आहे. 'ग्रहपथी' एक्सरे स्पेक्ट्रोमीटरच्या साहाय्याने चंद्रावरील अमाप खनिजांचा शोध घेईल. सौर एक्सरे मॉनिटरच्या साहाय्याने सौर उत्सर्जनाचा धोका टाळेल व मास स्पेक्ट्रोमीटरच्या साहाय्याने वातावरणातील विविध द्रव्यांचा शोध घेईल, सिंथेटिक अॅपर्चर रडारच्या साहाय्याने वातावरणातील रेडिओ लाटांचा शोध घेईल, इमेजिंग इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रोमीटरच्या साहाय्याने पृष्ठभागावरील मोठ्या प्रमाणातल्या पाण्याचे मापन करेल आणि मोठ्या कॅमेऱ्याच्या साहाय्याने चंद्राच्या पृष्ठभागाचे तिन्ही दिशांनी व दोन कॅमेऱ्यांच्या साहाय्याने चंद्राचा नकाशा तयार करेल. 'विक्रम' भूमीनिवेशक चंद्रभूमीवर उतरल्यानंतर चंद्राच्या दक्षिण धु्रवापासून ६०० किमी. अंतराचे स्थान शोधेल, चांद्रभूमीवरील कंपनांचा शोध घेईल आणि पृष्ठभागावरच्या उष्णतेच्या गुणधर्माचे निरीक्षण करेल. विक्रम भूमीनिवेशकाकडून विविध उपकरणांद्वारे चंद्रावरील भूकंपांचे संशोधन, उष्णतेची नोंदणी, रेडिओ अॅनॉटॉमी, वातावरणातील प्लास्माच्या घनतेची नोंदणी इत्यादी करेल. प्रज्ञान परिभ्रमक कामाला लागल्यावर चंद्राच्या जमिनीची पाहणी करेल. परिभ्रमकात लेसरप्रभावित ब्रेकडाऊन स्पेक्ट्रोमीटर आणि अल्फा पार्टिकल एक्सरे स्पेक्ट्रोमीटर अशी दोन मुख्य उपकरणे असतील. चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळ असलेल्या खोल बर्फाचे व पाण्याचे संशोधन करेल; २०१८ मधील सात यशस्वी विविध शोधमोहिमांनंतर 'इस्रो' आता २०१९ मध्ये ३२ शोधमोहिमा हाताळणार आहे. परंतु, प्राधान्य मात्र 'चांद्रयान-२' या मोहिमेला असेल. मानवासह गगनयान सोडण्याची योजना त्यानंतर हाताळली जाईल. 'चांद्रयान-२' मोहिमेतून विज्ञानाला नवी दिशा मिळेल, असा ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. अनिल भारद्वाज यांना विश्वास वाटतो. 'चांद्रयान-२' मध्ये अद्यावत तंत्रज्ञान व उपकरणे असल्यामुळे पाणी, क्षार इतकी सूक्ष्म माहितीही आपल्याला मिळू शकणार आहे.

'इस्रो'ची 'गगनयान योजना' २०२१-२२ मध्ये

आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा येथून भारताच्या जड अशा 'जीएसएटी २९' यानाने नोव्हेंबर २०१८ मध्ये यशस्वीपणे अंतराळात केलेल्या उड्डाणामुळे जड यान सोडण्याच्या प्रगतीला हातभार लागला. 'जीएसएलव्ही मार्क ३' या अंतराळयानाची 'जीएसएलव्ही मार्क २' पेक्षा दुप्पट वजन पेलण्याची कार्यक्षमता आहे. पायरी पायरीने 'इस्रोे'ने अंतराळयानांची प्रगती करून त्यांची पे लोड वजन पेलण्याची क्षमता खालीलप्रमाणे आहे- एसएलव्ही ३ (४० किग्रॅ), एएसएलव्ही (१५० किग्रॅ), पीएसएलव्ही ४० (१८६० किग्रॅ), जीएसएलव्ही मार्क २ (२२०० किग्रॅ) व जीएसएलव्ही मार्क ३ (४००० किग्रॅ). त्यामुळे 'जीएसएलव्ही मार्क ३' ला इस्रोमध्ये 'बाहुबली' म्हणतात. या गगनयान योजनेकरिता तीन वेगळ्या समुदायातील अंतराळयाने प्रमाण परीक्षेत पसंत केली जातील. प्रत्येक समुदाय तीन-तीन अंतराळ मोहिमा पार पाडेल. यातील दोन समुदाय विनामानव असतील, ज्यात प्रायोगिकतेकरिता मानवी आकाराचा रोबो ठेवला जाईल. ज्या अंतराळयानात मानव असतील, त्याला यापुढे 'गगनयान' म्हटले जाईल. गगनयानात तीन भारतीयांना बसविले जाईल व ते यान कमी उंचीचा ग्रहपथीचा प्रवास पाच ते सात दिवस करेल. 'गगनयान' केबिनमधील तपमान २३ + वा - २ अंश व त्यातील सापेक्ष आर्द्रता ४० ते ६५ अंश ठेवलेली असेल. या सगळ्या महत्त्वाकांक्षी 'गगनयान' प्रकल्पाला केंद्र सरकारने संमती देऊन सुमारे रु. दहा हजार कोटींचा निधीदेखील मंजूर केला. 'गगनयान' भरारी डिसेंबर २०२१ वा २०२२ या वर्षात केली जाईल. अंतराळात झेप घेण्यासाठी भारत सज्ज असून तीन भारतीय अंतराळवीर सात दिवस अवकाशात वास्तव्य करणार आहेत. ही 'इस्रोे'ची गगनयान मोहीम यशस्वी झाली, तर अंतराळवीरांना अवकाशात पाठविण्याची क्षमता बाळगणारा भारत हा चौथा देश ठरेल. या मोहिमेकरिता भारताला फ्रान्स व रशियाचे साहाय्य होणार आहे. या प्रांतात भारताने २००८ पासून पूर्वतयारी सुरू केली असून त्यासाठी आजपर्यंत १७३ कोटी खर्च केला आहे. या अंतराळवीरांना भारत 'व्योमनॉट्स' म्हणणार आहे. 'व्योमनॉट्स'करिता खास पोशाख बनविण्याची कलाही आत्मसात केली आहे.

या 'गगनयान' प्रकल्पाकरिता बंगळुरूला एक केंद्र स्थापले आहे. या २०१९ सालात अंतराळयानाच्या ३२ मोहिमा पार पाडल्या जातील. या 'गगनयाना'च्या 'व्योमनॉट्स'मध्ये स्त्रियांचा समावेशही असणार आहे. परंतु, हे सर्व 'व्योमनॉट्स' पायलट शिक्षण घेतलेले व अनुभवी असतील. सबंध विश्वात सात वेळेला अंतराळात जाऊन कमाल उच्चांक नोंदणी करणारे 'नासा'मधील 'व्योमनॉट्स' जेरी रॉस यांनी भारतीय व्योमनॉट्सना पूर्ण मदत व पाठिंबा जाहीर केला आहे. त्यांचे म्हणणे आहे की, भारतीयांनी स्टेममध्ये (सायन्स, तंत्रज्ञान, आभियांत्रिकी व गणित विषयात) पारंगत होणे जरूरी आहे. इंडियन एअर फोर्सचे इन्स्टिट्यूट ऑफ एरोस्कोप मेडिसीनतर्फे अंतराळवीरांना वैद्यकीय मदत मिळण्याची व्यवस्था केली जाईल. अंतराळात जीवनावश्यक मदत वेगळ्या तंत्राने करावी लागते व या 'आयएएम' संस्थेकडे सिम्युलेटरसारखी साधने असल्यामुळे 'इस्रो'ने या संस्थेची मदत घेण्याचे ठरविले आहे. अशा तर्‍हेने आपण आता 'चांद्रयान -२' व 'गगनयान' प्रकल्पाची वाट बघूया

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि भारत डॉ. दीपक शिकारपूर

रोबोटिक्स आणि डेटा अनॅलिटिक्स हे उद्याच्या तंत्रजीवनपद्धतीचे अविभाज्य घटक असतील. या क्षेत्रातील सतत बदलणारं तंत्रज्ञान आपल्या जगण्याच्या कल्पनाच बदलेल. येत्या पाच-दहा वर्षात बदलांचा हा वेग अधिकच वाढणार आहे. तो अधिक सर्वव्यापी होईलच शिवाय बदल दिसण्याची कल्पनाही केली नव्हती अशा ठिकाणी तो आढळेल. आपलं वैयक्तिक जीवन, व्यवसाय, व्यवहार, सामाजिक संपर्क या सर्व बाबी आमूलाग्र बदलणार आहेत. सरकार दरबारी याची नोंद होऊन अनेक विभाग कृत्रिम बुद्धिमत्ता तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याच्या योजना आखत आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान कायमच काही रोजगार कमी करतं तसंच काही नवनिर्माण करतं. त्यासाठी प्रशिक्षित आणि मूल्यवर्धन करणारं तंत्र, समृद्ध मनुष्यबळ हवंच पण खालच्या दर्जाचे सहाय्यकही हवेत. ते मात्र हळूहळू हद्दपार होत आहेत. यासाठी सर्व वयोगटातील घटकांसाठी युद्धपातळीवर कौशल्यवृद्धी उपक्रम हाती घ्यायला हवा.

कोणतीही संकल्पना कागदावर चांगली दिसली (आणि बरेचदा ती तशी दिसतेही) तरी प्रत्यक्ष व्यवहारात, दैनंदिन जीवनात तिचा उपयोग आणि वापर कितपत होतो यावरच तिचं दीर्घकालीन भवितव्य अवलंबून असतं असं म्हणायला हरकत नसावी. इथे आणि इतरत्रही संगणकीय बुद्धिमत्तेवर एवढं सगळं वाचल्यावर कोणाच्याही मनात येईल एआय (आर्टिफिशल इंटेलिजन्स)च्या उपयोगाची बहुतेक सर्वच उदाहरणं पाश्चात्त्य किंवा विकसित देशांतली आहेत. मग भारतात याचा किती आणि कशाप्रकारे वापर होऊ शकतो? किंबहुना आपल्याला एआयची खरीच गरज आहे का, की एआयचा स्वीकार म्हणजे (इतर काही प्रकल्पांसारखाच) एक पांढरा हत्ती पोसणं किंवा जगापुढे फक्त शायिनग करणं ठरेल? या सगळ्या प्रश्नांकडे वळण्याआधी आपण साधारण एप्रिल-मे २०१८ मध्ये एसबीआयने तयार आणि प्रकाशित केलेल्या एका पाहणी अहवालाचा सारांश बघू. ८ विकसित देशांच्या पंक्तीत जाऊन बसायचं असेल तर भारताकडे आता जेमतेम पुढची १० वष्रे आहेत. येत्या दशकात त्या दृष्टीने आपण योग्य आणि जलद पावलं टाकली नाहीत, तर वेळ व संधी कायमची निघून जाईल आणि भारत कायमच ‘विकसनशील’ या वर्गवारीतच राहील. गेली सहा दशकं राहिला तसा!

या अहवालावर गंभीरपणे कृती करायची म्हटली तर दहा वष्रे हा काळ अगदीच थोडा आहे आणि त्यादरम्यान आपल्या सिस्टीमकडून फारसं काही निष्पन्न होणार नाही हे कोणाही सुज्ञ आणि व्यवहारी माणसाला मान्य होण्यास हरकत नाही. परंतु, प्रशासकीय यंत्रणा आणि मनोवृत्तीत मूलभूत बदल न करताही अनेक बाबींमध्ये बदल आणि सुधारणा झाल्याचंही आपण गेल्या काही वर्षात पाहत आणि अनुभवत आलो आहोत. यामागची किल्ली आहे स्मार्टफोन आणि इंटरनेटचा संगम. यामुळे भारतात काही ठिकाणी भरपूर तर इतरत्र थोडय़ा प्रमाणात का होईना, डिजिटल क्रांती जाणवू लागली आहे. सर्वसामान्य नागरिकांची जीवनशैली, उद्योगविश्व, सेवा-क्षेत्र याबरोबर प्रशासकीय कामकाजातही सकारात्मक फरक आणि बदल घडतो आहे. स्मार्ट संगणकांचीच पुढची पायरी म्हणजे बुद्धिमान संगणक. भारताला स्वत:ची प्रगती साधण्यासाठी संगणकाच्या या वेगळ्याच दिशेने निघालेल्या भावंडाचा उपयोग करून घेता येईल, असं औद्योगिक आणि आíथक क्षेत्रातल्या काही तज्ज्ञांना वाटतं.

अनेक आघाडय़ांवर प्रगती साधण्याचा एक हमखास उपाय म्हणजे उत्पादकता आणि उत्पादनक्षमता वाढवणं. उत्पादन (प्रॉडक्शन) आणि उत्पादकता (प्रॉडक्टिव्हिटी) यामध्ये फरक विलक्षण आहे. कमीत कमी खर्चात आणि साहित्यामध्ये ठरावीक वेळेत अधिकाधिक उत्पादन करणं आणि ते (स्पध्रेला तोंड देत) वाजवी किमतीला विकून नफा मिळवणं या उत्पादकतेच्या पैलूला विलक्षण महत्त्व आहे. चीननं हे करून दाखवलं आहे. जगभरातील कोणालाही चिनी माल न वापरता जगणं अवघड होईल, अशी स्थिती त्यांनी निर्माण केली आहे. अर्थात चीनमधील प्रशासकीय पद्धती आणि ध्येयधोरणं आपल्याकडे राबवणं शक्य नसलं तरी संगणकीय साधनं वापरून आपण विकासाचा वेग नक्कीच वाढवू शकतो. यामध्ये जगातील इतर काही प्रगत क्षेत्रांपेक्षाही भारत पुढे असल्याचं दिसतं.

अर्थातच एआयसारख्या (किंवा खरं तर कोणत्याही) नवतंत्रज्ञानात गुंतवणूक करण्यात सरकारी विभागांच्या तुलनेत आपल्याकडील खासगी औद्योगिक क्षेत्र आघाडीवर असतं. एआयशी संबंधित जागतिक पातळीवरच्या काही उत्पादक कंपन्या भारतातही सक्रिय असल्यामुळे आपल्याला जगापेक्षा थोडी अधिक आघाडी मिळालेली आहे. एआयचा वापर करणा-या भारतातील कंपन्यांपैकी अध्र्यापेक्षा जास्त कंपन्यांकडचे तंत्रज्ञान जगातील अव्वल नंबरचं आहे आणि त्यामुळेच अमेरिका आणि चीननंतर भारताचंच स्थान आहे, अगदी युरोपीय देशांच्याही पुढे! पण एआयच्या संदर्भातली खरी शर्यत अमेरिका आणि चीनमध्येच असून त्यांच्या मानाने आपल्याला बराच मोठा पल्ला गाठायचा आहे हे उघड आहे. मात्र आपल्याकडे (ही) याबाबतचे धोरणात्मक निर्णय होऊ लागले आहेत. उदा. माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने डिजिटल इंडिया उपक्रमासाठीची आर्थिक तरतूद दुपटीने वाढवली आहे तर नीती आयोगाने एआयसाठी गुगलचं सहकार्य घेण्याचं ठरवलं असून नॅशनल स्टट्रेजी फॉर आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स नामक श्वेतपत्रिकाही (व्हाइट पेपर) सादर केली आहे. अर्थात तरतूद झाली म्हणजे काम होतंच असं नाही. पण निदान त्या दिशेनं हालचाल सुरू झाली हेही नसे थोडके.

आपल्याकडे एआयचा विस्तृत वापर करायचा झाला तर त्यासाठीची मूलभूत तयारी उपलब्ध आहे असं म्हणता येईल. डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या दृष्टीने पाहिलं तर आधार कार्ड, पॅन कार्ड यांसारख्या योजनांमुळे सरकारकडे ८० टक्क्यांहून जास्त नागरिकांची माहिती आहे. शिवाय या दोन कार्डावर आधारित असणा-या इतरही अनेक योजना सुरू आहेत. आधार कार्डएवढी व्यापक योजना तर अशाप्रकारची जगातली एकमेव योजना आहे असं म्हणतात. या माहितीचा म्हणजेच डेटाचा वापर एआयसाठी आवश्यक असणा-या आज्ञावली ऊर्फ अल्गोरिद्म्स लिहिण्यासाठी करता येईल.

अनेकांची समजूत आहे त्याप्रमाणे एआय फक्त स्वयंचलित वाहनं, स्मार्ट स्पीकर्स किंवा दिवे आणि ऑनलाइन शॉपिंगपुरतं मर्यादित नाही. थोडा विचार केला तर ही संकल्पना अनेक (अनपेक्षित) बाबींसाठी प्रभावीपणे वापरता येईल. विशेषत: सार्वजनिक क्षेत्रातली मोठी कामं सफाईने करण्यासाठी याचा मोठा उपयोग होईल. उदा. आपल्याकडे दरवर्षीच डेंगी किंवा चिकुन गुनियासारखे डासांमार्फत पसरणारे आजार गोंधळ उडवतात. या धर्तीवर याकामी एआयसारखी (माहितीचा डोक्याने अभ्यास करू शकणारी) यंत्रणा वापरून अशा आजारांचा फैलाव कुठे, किती आणि कधी होऊ शकेल याचा आगाऊ अंदाज बांधता येईल. आजकाल ड्रोन ही वस्तू सर्वानाच परिचयाची झाली आहे. अगदी घरगुती समारंभाचं एरिअल शूटिंग करण्यासाठीही ती वापरली जाते. ड्रोन आणि एआयचा संयुक्तपणे वापर करून घातक डासांची उत्पत्तीस्थानं शोधता येतील. इतकंच नव्हे तर या कामी डासांचाच वापर करून घेता येईल. हे फक्त एक उदाहरण झालं. लसीकरणासारख्या सार्वजनिक स्तरावरच्या इतरही व्यापक आरोग्य सेवा पुरवताना अनेक पैलूंद्वारे एआयचा वापर करता येईल. याखेरीज शेती, वाहतूक-नियोजन, शिक्षण, गुन्हेगारीला अटकाव अशी किती तरी क्षेत्रं आहेत ज्यामध्ये एआयचा वापर करता येईल असं कोणाच्या स्वप्नातही आलं नसेल. भारतभर एआयवर आधारित योजना राबवणं शक्य असल्यामुळे त्यातून जलद आणि अचूक सेवा, रोजगारनिर्मिती, आधुनिकता, काळाबरोबर बदलणं अशा अनेक बाबी साध्य होतील.

सरकारी प्रशासकीय पातळीवरून यासंदर्भातले योग्य निर्णय वेगानं घेतले गेले आणि मुख्य म्हणजे त्यांची अंमलबजावणी व्यवस्थित झाली तर एआयच्या मदतीने देशात अनेक सकारात्मक बदल घडवता येतील आणि आपणही विकसनशील अवस्थेच्या फासातून बाहेर पडून प्रगत राष्ट्र असल्याचा सार्थ अभिमान बाळगू शकू

गुगल सर्च’चे अंतरंग गुगलचा वापर सगळेच करतात.लोकसत्ता टीम | || हृषिकेश दत्ताराम शेर्लेकर

गुगलचा वापर सगळेच करतात. त्याचे सर्च इंजिन नक्की कसे काम करते, हे जाणून घेणेही महत्त्वाचे आहे. काही दशकांपूर्वी, खासकरून परीक्षांच्या हंगामात सर्रास आढळून येणारे दृश्य म्हणजे शाळा-कॉलेजची लायब्ररी, टेबलावर पुस्तकांचा ढीग, अभ्यासू मुले, त्यांचे तासन्तास बसून वाचन, नोट्स काढणे चाललंय. शोधनिबंध लिहायचा म्हटला तर बघायलाच नको, अगदी गट करून मग लायब्रऱ्या, वर्तमानपत्रांतील कात्रणे, बरीच दगदग करून मिळविलेली एखाद्या तज्ज्ञ, प्राध्यापक किंवा शास्त्रज्ञाची भेट व मुलाखत असे बरेचशे ‘भौतिक’ व्यवहार पार पाडत शेवटी काही पानांचा तो ‘रिसर्च पेपर’ मग शैक्षणिक प्रकल्प म्हणून सादर केला जायचा आणि परीक्षा झाल्यावर नकळतपणे तोच ‘कागदी रिपोर्ट’ घरच्या किंवा कॉलेजच्या कुठल्या तरी कपाटात धूळ खात पडून राहायचा. तीच परिस्थिती व्यावसायिक तज्ज्ञ, प्राध्यापक, शास्त्रज्ञ वा कॉर्पोरेट्स यांची. त्यांचे ज्ञान फक्त त्यांच्या व्यावसायिक परिघापर्यंत मर्यादित राहायचे. छापील वृत्तपत्रे, मासिके व अर्थातच पुस्तकांमधून विद्येचा प्रसार सुरूच होता वा आहे म्हणा. पण उपलब्धता, आर्थिक गणित, विशेषाधिकार असल्या मर्यादांमुळे जनसामान्यांच्या नशिबाला जगातील उपलब्ध माहिती-ज्ञान-विज्ञान नक्कीच नव्हते. ‘डिजिटल’ विश्वाची निर्मिती व प्रसार झाल्यापासून वरील परिस्थिती आमूलाग्र बदलली. बरीच जुनी व नवीन माहिती ‘डिजिटल’ स्वरूपात आज उपलब्ध होते आणि त्यात प्रचंड प्रमाणात भर पडलीय ती समाज माध्यमांचा उदय झाल्यापासून सामान्यांनी निर्माण केलेल्या माहितीने. कोणीही ज्ञान द्यावे- ज्याला हवे त्याने ते घ्यावे. यालाच म्हणतात ‘इन्फॉर्मेशन डेमोकट्राझेशन’ म्हणजे ‘माहितीचे लोकशाहीकरण’. पण इंटरनेटवर उपलब्ध असलेली सर्व माहिती सहजासहजी, अचूकपणे व हवी तेव्हा शोधताच नाही आली तर?

‘जस्ट गुगल’, ‘गुगल कर’ म्हणजेच इंटरनेटवर शोध घे अशी वाक्ये हल्ली सर्रास वापरली जातात. ऑक्सफर्ड इंग्लिश डिक्शनरीने २००६ मध्ये गुगल शब्दाला आपल्या अधिकृत शब्दकोशात स्थान दिले आणि एक ‘सर्च इंजिन’ संज्ञेवरून त्यांचा एका क्रियापदापर्यंतचा आश्चर्यकारक प्रवास पूर्ण झाला. इतर कंपन्यादेखील आहेतच सर्च इंजिन व्यवसायात- जसे मायक्रोसॉफ्ट बिंग, चीनमधील बैदु वगैरे. पण नक्की काय आहे इंटरनेट सर्च? क्लिक केल्याक्षणी क्षणार्धात विषयाशी संबंधित लिंक्स कशा काय सादर होतात? पेड जाहिराती, डिजिटल मार्केटिंग म्हणजे काय? आणि या सगळ्यात ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ कोठून आली? या मागील विज्ञान आपण जाणून घेऊ  या लेखात ‘गुगल सर्च’चे उदाहरण घेऊन.

संपूर्ण इंटरनेट जर कागदावर छापायचं ठरवलं तर कमीतकमी १३६ अब्ज ‘ए ४’ आकाराची पाने लागतील. हादेखील २०१५चा ‘विकिपीडिया’वर आधारित अहवाल. असे म्हणतात की प्रत्येक मिनिटात इंटरनेटवर सरासरी ३०० ते ५०० नवीन वेब-पेजेस निर्माण केली जातायेत. हा फक्त २० टक्के डेटा झाला. उर्वरित ८० टक्के व्हिडीओ, फोटो, ऑडिओ क्लिप्स इत्यादी. फक्त ‘इंटरनेट मिनट्स’ म्हणून सर्च केलंत तर तुम्हाला एका मिनिटाला इंटरनेट जगात काय काय घडते याचा सविस्तर आलेख बघायला मिळतो. त्यात गुगल वापरून एका मिनिटात सरासरी ३८ लाख सर्च होतात. तसेच फेसबुकवर अडीच लाख नवीन फोटो, यूटय़ूबवर ४०० तासांचे नवीन व्हिडीओ, १५०० लाख ईमेल वगैरे.

गुगलने सुरुवात केली १९९७ मध्ये. तेव्हा इंटरनेटवर उपलब्ध असलेल्या वेब पेजेसमधील ‘टेक्स्ट’ स्वरूपातील माहितीच फक्त शोधता यायची. २०११ मध्ये त्यात अनेक सुधारणा होऊन ‘व्हॉइस’ सर्च फीचर आले. मग २०१६ पासून ‘डीप नुएरल नेटवर्क्‍स’ नावाची अद्ययावत एआय प्रणाली त्यात समाविष्ट केली गेली, ज्यामुळे नॅचरल लँग्वेज स्वरूपातील माहिती, व्हिडीओ, फोटो, ऑडिओ आणि सर्च संबधित ‘संदर्भ’देखील सर्चच्या कक्षेत आणले गेले. आता बघू सर्च इंजिन नक्की कसे काम करते आणि त्याविषयी विविध संकल्पना.

१) वेब-क्रॉलिंग : सर्वप्रथम गुगलचे ‘स्पायडर्स’ नामक रोबोटिक सॉफ्टवेअर प्रोग्राम्स सतत इंटरनेटवरील नवनवीन माहितीचा शोध घेत राहतात. नवीन वेबसाइट्स, वेब-पेजेस, मजकूर, टाइटल्स, कीवर्ड्स, टॅग्स, नेव्हिगेशन थोडक्यात तुमची सर्व माहिती व हा मजकूर कोणाला उपयुक्त होईल याबद्दल माहिती त्यांच्या ‘डेटाबेस’मध्ये साठवली जाते.

२) माहितीचे सादरीकरण : पुढची पायरी वापरकर्त्यांने टाइप केलेली सर्चसंबंधित माहिती, वरील ‘डेटाबेस’मध्ये शोधणे व योग्य प्रकारे सादर करणे. यात सध्या पाच प्रकारची माहिती आपल्याला एकाच स्क्रीनमध्ये दाखविली जाते. १) गुगल सर्च-बारच्या बरोबर खाली असतात ‘पेड’ जाहिराती. २) त्या खाली असते ‘ओर्गेनिक’ म्हणजे सामान्य माहिती. ३) त्याखाली असतात सर्चसंबंधित बातम्या, व्हिडीओ लिंक्स इत्यादी. ४) शेवटी असतात सर्चसंबंधित समाज माध्यमांवरील लिंक्स. ५) हल्ली स्क्रीनच्या उजवीकडे ‘नॉलेज ग्राफ’ नामक सर्चसंबंधित माहिती येऊ  लागलीय. उदाहरणार्थ समजा मी सर्च केले ‘गोवा’ तर ‘नॉलेज ग्राफ’मध्ये गोव्याची राजधानी, मॅप, फोटो, प्रवास मार्गदर्शन, प्रमुख स्थळे अशी माहिती दिसते.

३) पेज-रँक : माहिती सादरीकरणासाठी वरील ‘डेटाबेस’मधून समजा सर्चसंबंधित चाळीस वेबसाइटस गुगलला योग्य वाटल्या तरी त्यांची एका ओळीत कुठल्या क्रमाने वा नियमानुसार मांडणी करायची? पेज-रँक नियमावलीमध्ये त्या चाळीस वेबसाइट्सना याआधी किती क्लिक्स मिळाल्या, कोणाकडून व कुठल्या साइट्सवरून मिळाल्या त्यावरून त्या केलेल्या सर्चशी किती योग्यप्रकारे संबंधित असाव्यात याचे मूल्यांकन केले जाते. त्यावरून त्यांना १ ते ४० असा ‘रीयल-टाइम’ रँक दिला जातो आणि त्याच रँकनुसार सर्च निकाल क्रमाने सादर केले जातात, ज्याला नाव पडलेय ‘एसईआरपी’- सर्च इंजिन रिझल्ट्स पेज. वेबसाइट सर्वात वरच्या क्रमात दिसावी म्हणून त्यात योग्य प्रकारे टायटल्स, कीवर्ड्स, टॅग्स वापरणे वा बदलणे या कामाला ‘एसईओ’- ‘सर्च इंजिन ऑप्टिमायझेशन’ म्हणतात.

४) पेड जाहिराती व डिजिटल मार्केटिंग : गुगलचा जवळजवळ नव्वद टक्के महसूल ‘पेड’ जाहिरातींमधून येतो. आपण काही सर्च करावे, उदाहरणार्थ ‘केस गळण्यावरती उपाय’ आणि बरेच दिवस आपल्या वेब ब्राऊजर, ईमेल विण्डोमध्ये, इतर वेबसाइट्सच्या आत सतत केस गळण्यावरती औषधे, क्लिनिक्स, हेयर-ट्रान्सप्लांट ट्रीटमेंट वगैरे जाहिरातींचा भडिमार आपण अनुभवलाच असेल. हल्लीच्या डिजिटल युगात गमतीने एक म्हण पडलीय, ‘तुम्हाला एखादी सेवा जर विनामूल्य दिली जात असेल नक्कीच समजा की तुम्ही त्या कंपनीचे ग्राहक नसून त्यांचे प्रॉडक्ट आहात’!

५) रँक-ब्रेन अल्गॉरिथम : २०१६ पासून ‘डीप नुएरल नेटवर्क्‍स’ नावाची अद्ययावत कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरात आणून गुगलने ‘सर्च’ अतिशय वेगळ्या पातळीवर नेऊन ठेवलाय म्हणायला हरकत नाही. यापूर्वी सर्च रिझल्ट्स सादर करण्यासाठी वरील बघितल्याप्रमाणे रँकिंग वापरले जायचे, ज्यात वेबसाइटचा मजकूर आणि मिळालेले क्लिक्स इथपर्यंतच मजल होती. सर्चसंबंधित संदर्भ, मागचा इतिहास, एखादा सर्च का केला जातोय, कोण करतोय, पूर्वी काय सर्च केले होते जे या विषयाशी निगडित आहे? असे काही शास्त्र नव्हते.

‘विचारण्याआधीच’ पुढे ‘काय विचारू शकेल’ किंवा ‘खरेच काय विचारायचे असावे’ याचा अंदाज व त्यानुसार उत्तरे, अशी जबरदस्त क्षमता रँक-ब्रेन नामक एआय अल्गॉरिथममुळे गुगल सर्चमध्ये आणली गेलीय. एक उदाहरण घेऊ  या. समजा तुम्ही ‘इंजिनीअरचे वार्षिक वेतन’ असे सर्च केले तरी गुगल तुमच्या आयपी लोकेशनवरून तुम्ही पुण्यात राहता, तुम्ही कॉलेज ऑफ इंजिनीअरिंग पुणेमध्ये शिकताय किंवा शिकविताय. कारण तुम्ही त्या कॅम्पसला रोज ये-जा करता जे गुगल मॅपला माहीत असणार. अधिक गुगलला तुम्ही कॉम्प्युटर शाखेला असावेत असे वाटते, कारण तुम्ही सॉफ्टवेअरबद्दल बरीच माहिती सर्च करता, बातम्या वाचता, पुस्तके मागवता, वगैरे बरीच वैयक्तिक माहिती रीयल टाइम मिळवली जाते. अक्षरश: तुमची ‘कुंडली’ काढल्यासारखी. मग त्यावर योग्य व सूचक उत्तर म्हणून न विचारताही सर्च रिझल्ट्समध्ये तुम्हाला ‘पुण्यातील कॉम्प्युटर इंजिनीअरचे ‘वार्षिक सरासरी वेतन’बद्दल माहिती दिसते. त्यासोबत तुमच्या सर्चसंब्ांधित सध्याची टॉप प्रश्नोत्तरे, व्हिडीओ लिंक्स, इतर बरीच माहिती जी तुम्ही पुढे विचारू शकाल असा गुगलला अंदाज आल्यामुळे आधीच सादर केली जाते.

एआयच्या (कृत्रिम प्रज्ञा) प्रमुख संकल्पनेप्रमाणे जितकी उदाहरणे वा वापर तितकीच जास्त स्वसुधारणा व लर्निग, म्हणजे कालांतराने सर्च प्रत्येक वापरासोबत अजून प्रगत, प्रगल्भ होत जाणार. आहे ना अफलातून संकल्पना. पण एक दिवस मनातलेदेखील सर्च नाही केले म्हणजे मिळवले.. नाही तर पंचाईत!