SPORTS ICON FOR GEN Z-Dilip Gavit wins historic gold as India scripts epic one-two in men's 100m T47

 

Dilip Mahadu Gavit smashed the Games record to win gold, while Mohammed Basil Morssinganakath claimed silver as India completed a stunning one-two in the men's 100m T47 at the Commonwealth Games.

 

Dilip Gavit (R) and Mohammed Basil (L) secured a 1-2 finish in the Men's T47 100m final.

It took Dilip Mahadu Gavit just 10.71 seconds to etch his name into Commonwealth Games history. The journey to that golden moment, however, was years in the making.

On a rain-soaked evening in Glasgow, the 22-year-old from rural Maharashtra produced the race of his life to win the men's 100m T47 gold medal with a Games Record and season-best time of 10.71 seconds. Moments later, India's celebrations doubled as Mohammed Basil Morssinganakath crossed the finish line in 10.83 seconds, a season best that secured silver and completed a historic Indian one-two.

England's Kevin Santos took bronze in 10.85 seconds, but the night belonged to the Indian duo, who delivered one of the country's greatest moments in Commonwealth Games para athletics.

The victory also handed India its third gold medal of the Glasgow Games after Mirabai Chanu's triumph in weightlifting and Sharmila Dhankar's success in the women's F57 shot put. The two medals lifted India to eighth in the standings with three gold, nine silver and three bronze medals.

 

Dilip Gavit stormed his way ahead in the race.

AGAINST ALL ODDS

Behind Gavit's record-breaking run lies a story of resilience, perseverance and opportunity.

 

Born in a village near Nashik, Gavit lost his left hand as a child after an accident. Limited medical facilities meant it could not be saved. Growing up in rural Maharashtra, access to quality sporting infrastructure was equally scarce, making a career in athletics seem like a distant dream.

Everything changed when coach Vaijanth Kale spotted him competing in school events.

"I saw him at school and then I convinced his parents for training," Kale recalled after Gavit's historic victory.

"He did not know anything about para competitions. He was competing in able-bodied events and was doing well."

Even before entering para athletics, Gavit had shown immense promise. He won two medals at the Khelo India Youth Games in Pune and another at the Under-18 level while competing against able-bodied athletes, convincing Kale that he possessed exceptional natural speed.

"The problem in rural areas is that there are no facilities," Kale said. "He did not get proper medical facilities, which led to his left hand being amputated."

A BOLD SWITCH PAYS OFF

Gavit initially made his name as a 400m runner, competing in open events as recently as 2021 before emerging as one of India's brightest para athletes.

His breakthrough arrived at the 2023 Asian Para Games in Hangzhou, where he won gold in the men's 400m T47. He followed that up with an encouraging campaign at the Paris Paralympics, finishing third in his heat despite narrowly missing out on the final.

When the Glasgow Commonwealth Games programme omitted the 400m, Gavit made a bold decision to focus on the 100m this season.

The gamble could hardly have worked out better.

Facing difficult weather conditions and a slippery track, Gavit admitted the race did not begin the way he had hoped.

"The start was a bit slow, but then I gradually picked up pace and it felt great to win," he said.

Persistent rain made warm-ups difficult throughout the evening, adding another layer of challenge for the sprinters.

"The weather was not good and I had difficulty getting my timing right. The body becomes slow and it is difficult to warm up," Gavit explained.

A GOLDEN FUTURE

While Gavit stood atop the podium, Mohammed Basil Morssinganakath ensured India celebrated a historic one-two. Hailing from Veliyancode in Kerala's Malappuram district, Basil was born without his right arm and produced a season-best 10.83 seconds to claim silver, underlining India's growing strength in para sprinting.

The men's 100m T47 is contested by athletes with a unilateral arm impairment or limb absence affecting movement, strength or coordination. India's dominance in the event reflected years of progress in the country's para athletics programme.

advertisement

Yet, for Gavit, Glasgow is only another milestone rather than the destination.

"I am not thinking about doing a job now, my target is to win medals," he said. "I am sure I will do better at the upcoming Para Asian Games in September-October in Japan and then the Paralympics."

Those words perhaps best capture the mindset of a man who has already overcome far greater obstacles than a rain-soaked track. Commonwealth Games gold has fulfilled one dream, but for Dilip Gavit, the finish line is still a long way away.

THE REAL HEROS INDIA DOES NOT RECOGNIZE-From selling vegetables on a pavement to the Commonwealth Games podium – Jhandu Kumar’s story

 

Born in Harnaut in Bihar’s Nalanda district, Jhandu Kumar comes from a humble family. 

It is not easy being Jhandu Kumar.

For someone who has battled poverty for most of his life, winning the bronze medal in the men’s heavyweight para powerlifting event of the Glasgow Commonwealth Games at the Scottish Event Campus here on Friday was nothing short of extraordinary.

When Jhandu won India’s first medal of the Games amassing 130.9 points after successfully lifting 181kg and 190kg, it was around 9.15 p.m. local time (1.45 a.m. IST on Saturday), when most people back home were asleep. But the handful of Indian supporters and officials at the campus applauded an athlete whose journey to the podium had been paved with hardship and sacrifice.

“I would like to thank my coaches and parents,” Jhandu told the mediapersons.

As each lifter let out a roar before attempting every bench press of the competition, Jhandu remained characteristically composed. There was little outward emotion from the Indian, perhaps because he had long internalised the pain and struggles that life had thrown at him.

Born in Harnaut in Bihar’s Nalanda district, Jhandu comes from a humble family. The son of a vegetable vendor, he spent much of his childhood helping his parents sell vegetables. To supplement the family’s income, he also took up odd jobs and even drove an e-rickshaw after the family’s financial situation worsened.

When asked Jhandu about those difficult years after his bronze-medal performance, he paused for a moment. He couldn’t say much — possibly reflecting on the long journey taken by both him and his family.

Before he could respond, J.P. Singh, the head coach of the Indian men’s and women’s para powerlifting team, stepped in with an emotional appeal.

“I request both the Central Government and the State Government[s] to reward Jhandu appropriately and provide him with a government job. He truly deserves it after everything he has gone through,” Singh told this publication.

 

Jhandu Kumar’s life changed when Paralympic medallist Rajendra Singh Rahelu spotted his talent and brought him to the Sports Authority of India’s

Jhandu’s life changed when Paralympic medallist Rajendra Singh Rahelu spotted his talent and brought him to the Sports Authority of India’s National Centre of Excellence in Gandhinagar, where he has trained ever since. Watching his protege deliver India’s first medal of the Games was an emotional moment for the veteran coach.

A national champion in 72kg in 2024-25 (representing Bihar) with a best lift of 205kg, Jhandu had earlier won a bronze medal at the 2025 para powerlifting World Cup in Beijing, establishing himself as one of India’s brightest prospects in the sport.

“He can do even better and win gold medals at the World Championships. “He has excellent technique and, more importantly, he is mentally very strong.”

Singh echoed those sentiments, praising Jhandu’s calm demeanour and quiet determination.

As Jhandu was wheeled away after patiently obliging every interview request, he quietly acknowledged the appreciations from volunteers, officials and passers-by with a gentle smile before disappearing into the Glasgow night

Indian teens sweep gold at International Physics Olympiad

 

 

Historic Achievement

Five Indian teenagers — Kanishk Jain, Riddhesh Anant Bendale, Rishit Garg, Shresth Suraiya, and Svarit Joshi — won gold medals at the 56th International Physics Olympiad (IPhO) held in Bucaramanga, Colombia. This clean sweep placed India joint first globally alongside science-powerhouse nations like China, Russia, South Korea, Taiwan, and Kazakhstan.

The Challenge

The Olympiad tested advanced physics concepts usually taught at the undergraduate level:

• Thermodynamics of paramagnetic cooling
• Photoionisation of ozone (Einstein’s Nobel-winning principle)
• Electron-positron pair production and annihilation
• Experimental paper on heat transfer and fluid thermodynamics

Students had to demonstrate deep understanding, design experiments, and perform rigorous error analysis — skills far beyond rote learning.

 India’s Training System

India’s success stems from the Homi Bhabha Centre for Science Education (HBCSE) under the Tata Institute of Fundamental Research:

• Runs the national Olympiad programme.
• Selects and trains students through camps in Mumbai.
• Oversees India’s participation in IPhO.

India has participated 27 times, with 44% gold and 41% silver medals overall, and every participant in the past decade winning a medal.

Brain Drain Concerns

While India excels at identifying talent, retaining it remains a challenge:

• 64% of Olympiad medallists pursue PhDs, but only 32% settle in India.
• Many join top institutions abroad (MIT, Princeton, Stanford, Berkeley).
• This results in India’s public investment indirectly supplying talent to foreign universities.

Mazumdar’s alumni records highlight India’s difficulty in building a strong domestic research ecosystem.

Shifting Ground

Recent initiatives aim to reverse the trend:

• Anusandhan National Research Foundation to strengthen university research.
• ₹1 lakh crore Research, Development and Innovation fund (2025) for long-term scientific work.
• Fellowship schemes to encourage Indian researchers to return.

These efforts mirror the patient investment that built India’s Olympiad success over 27 years.

 Larger Implications

The Olympiad victory demonstrates:

• India’s ability to nurture world-class young physicists.
• The urgent need to expand opportunities at home to retain talent.
• That scientific depth, not speed or rote learning, defines true excellence.

The article concludes that India’s challenge is not in producing talent but in creating an ecosystem where they can thrive domestically.

Sridhar Vembu’s Appeal & R2I Debate-MARATHI-ENGLISH

1. Causes / कारणे

• Tech Sovereignty Goal: Vembu’s appeal aimed at engineers to build India’s own products. तंत्रज्ञान स्वायत्ततेसाठी अभियंत्यांना भारतात परतण्याचे आवाहन.

• Return-to-India Debate: Romantic “come home” vs. practical woes (infrastructure, taxes, meritocracy). परत येण्याचे रोमँटिक आवाहन विरुद्ध वास्तवातील अडचणी.

• Structural Gap: Lack of institutions for frontier technical work. फ्रंटियर तंत्रज्ञानासाठी संस्थात्मक पायाभूत सुविधा नाहीत.

2. Effects / परिणाम

• Career Risk: Returning engineers face either parachute (rare) or leap (painful). परतणाऱ्या अभियंत्यांना सुरक्षित मार्ग नाही; धोकादायक उडी घ्यावी लागते.

• Work Problem: Indian industry spends little on R&D; engineers pushed into management. आरअँडडी कमी; तांत्रिक काम करणाऱ्यांना व्यवस्थापनात ढकलले जाते.

• Critical Sectors Harmed: Semiconductors, defence, automotive suffer most. महत्त्वाच्या क्षेत्रांना (सेमीकंडक्टर, संरक्षण, ऑटोमोबाईल) सर्वाधिक फटका.

• Pharma Exception: CROs (Syngene, Aragen) created technical career tracks. फार्मा क्षेत्राने करार संशोधन संस्थांद्वारे उपाय शोधला.

• China’s Model: Thousand Talents Plan, corporate labs, steady opportunity growth. चीनने योजनाबद्ध पद्धतीने मेंदू‑निचरा उलटवला.

3. Lessons for India / भारतासाठी धडे

• Need for Builder’s Den:

  • Public translation institute bridging TRL 4–7.

  • Individual‑contributor track with meritocracy.

  • Venture‑funded deep‑tech spokes for commercialization. “बिल्डर’स डेन” – स्वतंत्र योगदान मार्ग, मेरिट आधारित स्पर्धा, डीप‑टेक कंपन्यांशी जोडलेले.

• Meritocracy Filter: Returnees must compete with India’s best. परतणाऱ्यांनी देशातील सर्वोत्तमांशी स्पर्धा करावी.

• Practical Focus: Fix the work problem first; infrastructure reforms will take longer. कामाच्या संधी प्रथम सुधाराव्यात; इतर सुधारणा दीर्घकालीन आहेत.

📊 Comparative Table

Aspect	India (Current)	China (Model)	Pharma (India Example)
R&D Investment	Low, fragmented	High, state-backed	Moderate, CRO-driven
Career Path for Engineers	Management-heavy	Individual contributor respected	Scientist track in CROs
Institutional Support	Weak TRL 4–7 bridge	Thousand Talents Plan, labs	CROs built after pharma failures
Returnee Experience	Leap of faith, risky	Structured, well-funded	Stable technical careers
Strategic Sectors	Semiconductors, defence, auto lagging	Defence, AI, semiconductors thriving	Drug discovery services

🎯 Conclusion / निष्कर्ष

• Vembu’s vision is valid but India lacks the right institutional home.

• Build the “home worth coming to” — a Builder’s Den that makes R2I a rational career choice, not an act of bravery. भारताने “बिल्डर’स डेन” उभारले पाहिजे – जेणेकरून परतणे हे धाडस नव्हे तर सामान्य करिअर निर्णय ठरेल.

Sridhar Vembu’s appeal to the Indian diaspora:

🌏 Core Idea

• Vembu’s call was aimed at Indian engineers, not the diaspora at large.

• Goal: Tech sovereignty for India — building products, not just writing software.

• Challenge: Returning home to build is currently an act of bravery, not a rational career choice.

🔑 Key Arguments

• Return-to-India (R2I) Debate:

  • Romantic framing: “Come back, build your home.”

  • Practical woes: infrastructure, taxes, meritocracy, culture.

• Structural Problem: Lack of places where engineers can do frontier technical work.

• Builders face two paths:

  • Parachute: Return via foreign firms’ India offices (rare, limited).

  • Leap: Quit and return with no support, often leading to frustration.

🚧 Barriers for Builders

• Indian industry spends little on R&D; imports tech instead.

• IT services firms value returnees more abroad than at home.

• Universities stuck at TRL 1–4, while builders operate in TRL 4–7 “valley of death.”

• Career progression forces engineers into management, unlike US/Germany where individual-contributor tracks exist.

• Critical sectors (semiconductors, defence, automotive) suffer most from low R&D and rigid hierarchies.

💡 Lessons & Models

• Pharma Example:

  • Dr Reddy’s research arm evolved into CROs (Syngene, Aragen).

  • Provided long-term technical careers for scientists.

• China’s Success:

  • Thousand Talents Plan (labs, budgets, freedom).

  • State-backed corporate research (Huawei, BYD, DJI).

  • Continuous growth in opportunities.

🏗️ Proposed Solution – Builder’s Den

• A public translation institute bridging TRL 4–7.

• Features:

  • Individual-contributor career track.

  • Frontier technology focus.

  • Meritocracy enforced by customer-driven funding.

• Surrounding venture-funded deep-tech firms act as spokes.

• Returnees compete with India’s best — ensuring quality and sustainability.

⚖️ Limits

• Does not fix all systemic issues (infrastructure, taxes, family pressures).

• Provides one island of meritocracy, not nationwide reform.

• Aim: Make returning a normal career decision, not a leap of faith.

📌 Conclusion

• Vembu was not unrealistic; India simply lacks the right institutional home for builders.

• The answer is not louder appeals, but building the home worth coming to — a structured ecosystem where engineers can thrive as technical contributors.

The Pathology of Underperformance-The Core Phenomenon

 1. The Core Phenomenon

Every thoughtful Indian abroad and every honest Indian at home has observed a troubling reality: the same individual, with the same genetic inheritance and cultural background, performs differently depending on the institutional environment. The issue is not manufacturing capacity, technology adoption, or dependence on software services — these are symptoms.

2. The Underlying Condition

The deeper pathology lies in small minds, big egos, shallow interests, and short horizons. This is not immutable character but the dominant output of India’s institutional machinery for nearly eight decades.

3. Systemic Evidence of Dysfunction

• Food adulteration: recurring cycles of horror and amnesia.

• Cheating in examinations: now industrial‑scale, with coaching centres enabling malpractice.

• Low R&D expenditure: embarrassingly stagnant across governments.

• Infrastructure delays: caused less by technical complexity than by rent‑seeking at every stage.

• Electoral malpractice: cash and liquor distribution normalized.

• Compliance regimes: functioning as licences for petty extortion.

• Collapse of public structures: buildings, bridges, schools.

• Aggressive road behaviour: treating public space as private property of the most dangerous.

• Daily civic vandalism: stolen manhole covers, missing fans in trains — signalling dissociation between private interest and public good.

4. Civilisational Orientation

Individually, each failure has proximate causes. Collectively, they reveal a civilisational bias:

• Preference for immediate and personal gain over deferred and collective good.

• Moral concern contracted to family, caste, patronage networks.

• Ego compensation through VIP culture and rank obsession rather than genuine achievement.

🌍 The WEIRD Question

5. Henrich’s Framework

Joseph Henrich’s concept of WEIRD societies (Western, Educated, Industrialised, Rich, Democratic) explains why India’s failures are structural, not merely moral. WEIRD prosperity rests on:

• Impersonal trust beyond kinship.

• Universalist ethics.

• Voluntary associations independent of lineage.

• Deferred gratification and long‑term orientation.

6. India’s Non‑WEIRD Strengths

India’s social psychology has genuine assets:

• Joint family resilience as welfare.

• Religious institutions as social anchors.

• Intergenerational respect preventing atomisation.

• Hierarchy providing stability against anarchy.

7. Liability in Modern Governance

Yet these strengths become liabilities where WEIRD competencies are essential:

• Impersonal, rule‑governed institutions.

• Honest dealing with strangers.

• Investment in public goods for unknown beneficiaries.

• Subordination of personal prestige to institutional purpose.

8. The Structural Predicament

India must build WEIRD institutions to govern 1.4 billion people, but its civilisational instincts resist them. The result:

• Colonial scaffolding without cultural foundations.

• Civil service exams without impersonal ethic.

• Legislatures without deliberative norms.

• Judiciary without reflexive independence. The gap between institutional form and social reality has widened over decades.

⚖️ The Accountability Deficit

9. Weak Feedback Loops

India’s deepest problem is the absence of accountability mechanisms:

• Electoral democracy provides only blunt, distorted signals.

• Civil servants, regulators, municipal officers, and corporate leaders rarely face consequences.

• Careers do not end with poor decisions; promotions are not tied to performance.

• The adaptive feedback loop between action and consequence is broken.

🚩 The Bandwagon Effect

10. Character Formation

The pathology implicates character formation, which operates on the longest time horizon. Cultures can gain or lose momentum; once the bandwagon shifts direction, it accelerates rapidly.

11. The Urgency of Self‑Awareness

India’s challenge is compounded by:

• A rapidly shifting geopolitical order.

• Internal centrifugal tendencies held in check only by visible national purpose and institutional competence.

• When competence falters, fragmentation accelerates.

12. The Central Question

At this historical moment, India must ask:

• Does it possess the self‑awareness to recognise the current trajectory?

• Can it reform institutions to align character with competence?

• Will it choose deferred collective good over immediate private gain?

✅ Key Takeaway: India’s underperformance is not merely about policy gaps but about institutional character formation. Without accountability, long‑term orientation, and WEIRD‑style competencies, the nation risks perpetuating systemic dysfunction at precisely the moment global flux demands competence and cohesion.

इलनेस’कडून वेलनेसकडे नेणारा दीपस्तंभ: डॉ. आनंद नाडकर्णी

 

इलनेस’कडून वेलनेसकडे नेणारा दीपस्तंभ: डॉ. आनंद नाडकर्णी

ज्येष्ठ मानसोपचारतज्ज्ञ, समाजसुधारक, लेखक, नाटककार आणि सामाजिक संस्थांचे विश्वस्त—अशा अनेक भूमिकांनी एकत्रितपणे ओळखले जाणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. आनंद नाडकर्णी. ‘आयपीएच’ आणि ‘मुक्तांगण’ यांसारख्या कार्यांच्या माध्यमातून त्यांनी केवळ उपचार केले नाहीत, तर विचारसरणी बदलण्याचा प्रयत्न केला. ‘शहाण्यांचा सायकॅट्रिस्ट’ म्हणून ते ज्या उबदार, समजून घेणाऱ्या पद्धतीने बोलायचे आणि रुग्णांना जवळ करायचे, त्याची छाप हजारो लोकांच्या मनावर कायमची उमटली. शुक्रवार, दि. 15 मे रोजी त्यांच्या प्राणज्योती मालवली—आणि त्यानिमित्ताने त्यांच्या जीवनातील वेधक वाटचालीचा हा लेख, त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देत माणुसकीच्या दीपाला उजळण्याचा प्रयत्न करतो.

---

1) गिरणगावचे दुःख आणि व्यसनमुक्तीची पहिली लाट

अंदाजे 38–39 वर्षांपूर्वीचा तो काळ. मुंबईतील ‘केईएम’ रुग्णालयातील मनोविकारशास्त्र विभागाची 15 नंबरची ओपीडी आणि वॉर्ड 19—ही ठिकाणे त्या दिवसांत केवळ हॉस्पिटलमधील खोल्या नव्हती, तर त्या काळातील सामाजिक संकटांची थेट झलक होती. कारण गिरण्या बंद पडल्यावर निर्माण झालेल्या औद्योगिक व आर्थिक घसरणीचे परिणाम ‘केईएम’पर्यंत पोहोचत होते. गिरणगावच्या वेशीवरच रुग्णालय असल्याने या संकटाचे चटके ओपीडीतील गर्दीत, रुग्णांच्या तुटलेल्या चेहऱ्यावर आणि त्यांच्या बोलण्यातून स्पष्ट दिसत होते.

गिरण्या कुलूपबंद होताच कामगारांची उपजीविका संपली. नोकर्‍या गेल्या, काळजी वाढली आणि घरातल्या कर्त्यांच्या मनावर नैराश्याचा अंधार दाटला. अशी अस्थिरता अनेकदा एका कठीण मार्गाकडे नेते—आणि तेथेच दारूच्या व्यसनाचा भडका वाढू लागला. ‘हसतीखेळती कुटुंबे’ देशोधडीला लागली, तर काही घरांत शांततेच्या नावाखाली भय, तणाव आणि अपराधीपणा पसरत गेला.

त्याच काळात केईएममध्ये मनोविकारशास्त्रात एमडी करत असलेल्या आनंद नाडकर्णी हे आपल्या विभागप्रमुख डॉ. एल. पी. शहा यांच्या मार्गदर्शनाखाली या कामगारांच्या मानसिक स्थितीचा सखोल अभ्यास करत होते. व्यसन फक्त एक सवय नसून ती माणसाच्या मनातील भीती, असहायता, सामाजिक अपमान आणि जगण्याच्या तुटलेल्या अर्थाशी घट्ट गुंफलेली असते—ही जाणीव त्यांच्या संशोधनाच्या केंद्रस्थानी होती.

योगायोगाने त्याच काळात डॉ. अनिल अवचट व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रात क्रांती घडवत होते. आनंदसोबत त्यांचेही विचार आणि कार्य काही समान ध्येयाकडे झुकले—म्हणजे व्यसनाकडे केवळ गुन्हा म्हणून न पाहता, एक मानवी समस्या म्हणून पाहणे.

---

2) फक्त औषधोपचार नव्हे—समाजमानस समजून घेणे

गर्द ओपीडी, आत रुग्णांची तपासणी—या चौकटीत आनंद नाडकर्णी मर्यादित राहिले नाहीत. त्यांच्या आतला चिकित्सक डॉक्टर आणि बाहेरचा संवेदनशील माणूस सतत एकमेकांना मार्ग दाखवत होता. कारण अनेक रुग्ण समोर येत आणि खालावलेल्या आवाजात म्हणत:
“जबाबदार्‍या खूप आहेत हो, कमावणारा मी एकटा…”

ही वाक्ये ऐकल्यावर फक्त एक निदान नोंदवणे पुरेसे वाटत नव्हते. आनंदचे मन आतून हेलावून जायचे. त्यांना जाणवले की दारूच्या व्यसनाचे मूळ थेट वैद्यकीय लक्षणांपलीकडे आहे—ते कुटुंबाची आर्थिक भिती, नोकरी गेल्यावरची सामाजिक मानहानी, आणि ‘आता काही होणार नाही’ अशी वाटणारी मानसिक शरणागती यात दडलेले आहे.

म्हणून त्यांनी ‘पेशंट’ हा शब्द जरी वापरायचा असला, तरी तो शब्द त्यांच्या मनात मानवी व्यक्तिमत्त्व कमी करत नव्हता. त्यांनी रुग्णांच्या कहाण्या गोळा केल्या. घरचं वातावरण, नातेवाईकांच्या प्रतिक्रिया, कामगारांच्या सामूहिक दुःखाची रेषा—हे सर्व त्यांनी अभ्यासले आणि मग त्यावर मनोसामाजिक परिणामांचे भक्कम संशोधन उभे केले.

परंतु फक्त ओपीडीतील उपचार पुरेसे नाहीत—हे त्यांना ठाऊक होते. म्हणूनच त्यांनी वर्तमानपत्रांतून सतत सडेतोड लेखन केले. दूरदर्शनवर विशेष कार्यक्रम करून त्यांनी समाजाला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. या सगळ्यातून एकच संदेश पुढे येत होता:
व्यसनाच्या आणि मानसिक आजारांच्या पलीकडे जाऊन माणसाचे मन वाचणे आवश्यक आहे.
आणि म्हणूनच आनंद नाडकर्णी हा त्या काळातील ‘तरुण डॉक्टर’ नव्हता—तो समाजासाठी एक प्रकारचा दीपस्तंभच होता.

---

3) विज्ञानाची बुद्धिमत्ता आणि कलेचे हृदय

आनंद नाडकर्णी यांचा प्रवास हुशारीपुरता मर्यादित नव्हता; त्यात सर्जनशीलता होती. 1976 साली केईएममध्ये एमबीबीएसच्या दिवसांत जळगावहून आलेला तो हुशार विद्यार्थी अभ्यासासोबत वाचत-लिहित राहिला. मुंबई विद्यापीठातील एमडी परीक्षेत तो पहिला आला—ही त्याच्या शिस्तबद्ध बुद्धीची साक्ष. पण केवळ निकालांपर्यंत तो थांबला नाही.

‘महाराष्ट्र टाइम्स’च्या ‘हवा कॉलेज’मधून लिहिणारा लेखक म्हणूनही त्याची ओळख निर्माण झाली. वर्गमित्र सांगतात—तो तल्लख, नम्र, संसर्गजन्य हसणारा, आणि गप्पांमध्ये विचारांची ऊर्जा देणारा. आजूबाजूच्या वातावरणात त्याच्या विनोदाने हलकेपणा येत असे.
डॉक्टर, लेखक आणि वक्ता या ओळखींपलीकडे त्याच्यात एक संवेदनशील कलाभिरुची होती. विशेषतः त्याला ‘फिश’चा छंद होता—म्हणजेच तो केवळ शैक्षणिक जगात जगणारा नव्हता, तर मानवी आयुष्याच्या साध्या आनंदांनाही जपणारा होता. म्हणूनच त्याचं व्यक्तिमत्त्व ‘उत्कृष्ट माणूस’ म्हणून उभं राहिलं.

---

4) ‘शहाण्यांचा सायकॅट्रिस्ट’: कलंक कमी करणारे शब्द

त्या काळात मानसिक आजारांविषयी समाजात गैरसमज होते. ‘वेडेपण’ या शब्दाला शिक्का बसलेला होता. व्यसनालाही बर्‍याच ठिकाणी गुन्हेगारीचा भाग समजलं जात होतं. अशावेळी एखाद्या डॉक्टरने फक्त लक्षणांवर उपचार करणे पुरेसे ठरत नाही—कारण रुग्णाच्या मनात आधीच अपराधीपणा आणि सामाजिक भीती निर्माण झालेली असते.

इथेच आनंद नाडकर्णी यांचा वेगळेपणा ठळकपणे दिसतो. त्यांनी ‘सहानुभूती आणि वैद्यकीय दृष्टिकोनातून’ या विषयाकडे पाहिले. 1988 मध्ये अमली पदार्थांच्या विळख्याबद्दल समाज अनभिज्ञ असताना त्यांनी ‘गर्दच्या विळख्यात’ लिहून धोक्याची घंटा वाजवली.

पण त्यांच्या कार्याचा सर्वात प्रभावी भाग भाषेत दिसतो. त्यांनी रुग्णांना ‘पेशंट’ न म्हणता ‘शुभार्थी’—म्हणजे बरे होऊ इच्छिणारे—असे संबोधले. आणि त्यांच्या नातेवाईकांना ‘शुभंकार’—म्हणजे सोबत देणारे—असे शब्द दिले.

हे शब्द केवळ नामकरण नव्हते. ते मानसिक आजारांशी जोडला जाणारा कलंक (Stigma) कमी करण्याचा एक प्रयत्न होता. ‘मी रोगट आहे’ असा अर्थ मनात बसण्याऐवजी ‘मी बरा होण्यासाठी प्रयत्न करतो/करते’ असा आत्मविश्वास निर्माण होतो. रुग्ण आणि कुटुंब यांना उपचारप्रक्रियेत सामील होण्याचा नैतिक आधार मिळतो.

---

5) ‘मुक्तांगण’ आणि ‘आयपीएच’: क्लिनिकच्या चार भिंतीपलीकडे

आनंद नाडकर्णी यांनी संस्थांची उभारणी व्यक्तिकेंद्री न ठेवता ध्येयाभोवती केंद्रित केली. ‘ठाण्यातील इन्स्टिट्यूट फॉर सायकोलॉजिकल हेल्थ’ म्हणजेच ‘आयपीएच’—त्यांच्या दृष्टिकोनातून ते फक्त एक क्लिनिक नव्हते, तर एक लोकचळवळ बनण्याचा प्रयत्न होता.

त्यांनी मानसोपचाराला रुग्णालयाच्या पांढऱ्या भिंतींमधून बाहेर काढले. त्यांच्या शब्दांत आणि त्यांच्या कृतीतून पुढे आलेली कल्पना होती—
‘इलनेस ते वेलनेस’ (Illness to Wellness).

याचा अर्थ फक्त आजार कमी करणे एवढा नाही. तर आयुष्य जगण्याची गुणवत्ता, मानसिकदृष्ट्या सक्षम होणे, वर्तनसंवाद बदलणे, आणि समाजाला मानसिकदृष्ट्या साक्षर बनवणे—हे व्यापक उद्दिष्ट त्यामागे होते.

आयपीएचच्या माध्यमातून त्यांनी कामाच्या विविध धाग्यांना आधार दिला:

• लहान मुलांच्या मनाचा कानोसा घेणारे बालमानसशास्त्र केंद्र
• संकटात सापडलेल्यांना त्वरित मदत देणारी हेल्पलाईन
• तरुणांच्या स्वप्नांना पंख देणारा ‘वेध’सारखा महाउत्सव

सरांनी प्रत्येक उपक्रमात व्यावसायिक उत्कृष्टतेसोबत मानवी मूल्यांचा सुवर्णमध्य साधला. आणि हीच त्यांच्या दूरदृष्टीची सर्वात मोठी पावती होती.

---

6) ‘आयपीएच’ म्हणजे केवळ संस्था नव्हे—मानवी चळवळ!

‘आयपीएच’ आज एका छोट्या रोपट्यासारखा उगवून वटवृक्ष झाला आहे—ही केवळ संस्थेची वाढ नाही, तर आनंद नाडकर्णी यांच्या तत्त्वज्ञानाची सतत वाढ आहे. मानसोपचाराकडे समाजाचा दृष्टीकोन बदलताना त्यांनी त्या बदलाची दिशा ठरवली.

आज जे लोक त्यांच्याशी जोडलेले आहेत, त्यांना जाणवतं: आनंद यांनी कामात ‘मी’ कधीच पुढे केले नाही. ‘आपण’ हा भाव प्रत्येक उपक्रमातून दिसत राहिला. म्हणूनच आयपीएचचा प्रवास एका डॉक्टरच्या कारकिर्दीइतका मर्यादित न राहता समाजाच्या मनाशी जोडला गेला.

तेव्हा जाणवतं—हे कार्य केवळ उपचार देण्याचे नव्हते; ते अर्थपूर्ण जीवनाची समज देणारी चळवळ होती.

---

7) वेळेचे अचूक व्यवस्थापन, अफाट वाचन आणि कल्पकता

आनंद नाडकर्णी यांच्या अफाट कामाच्या वेगामागे एक गुपित होते: त्याचे अत्यंत शिस्तबद्ध टाईम मॅनेजमेंट आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन. प्रवासाचा कंटाळा तो ‘वेळ वाया जाण्यापासून’ वाचवण्यासाठी वापरत असे. प्रवासात तो वेळ लिहिण्यासाठी, स्केचेस काढण्यासाठी आणि निरीक्षणे टिपण्यासाठी वापरत असे.

त्याचे वाचन अफाट होते. कथांपासून ते उपनिषदे, वेद आणि पाश्चात्त्य मानसशास्त्रातील नवनवीन संशोधनांपर्यंत तो भरभरून वाचत असे. यामुळे त्याच्या विचारांना केवळ शास्त्रीय आधार मिळत नव्हता; त्यात मानवी आयुष्याचा सुगंधही मिसळलेला असे.

या प्रवासात त्याला काही समर्थ साथी लाभल्या—त्याच्यातील गुण ओळखून जोपासणारे आणि खर्‍या अर्थाने ‘नर्चर’ करणारे सहकार्‍यांचा हात त्याला मिळाला. त्यापैकी डॉ. शुभा थत्ते आणि अनुराधा सोवनी यांच्यासारखे खंबीर, विचारी आणि समविचारी सहकारी—आणि म्हणूनच आयपीएचचा हा डोलारा इतका यशस्वीपणे उभा राहू शकला.

---

8) अष्टपैलू सृजनशीलता: एका देहात अनेक कलावंत

डॉ. नाडकर्णी हे केवळ मानसोपचारतज्ज्ञ नव्हते; त्यांच्यात कलेचा श्वास होता. मानसशास्त्र जर त्यांची माता असेल, तर कला हा त्यांचा प्राण होता.

लेखक आणि तत्त्वज्ञ:
मराठीत तब्बल 27 हून अधिक पुस्तके त्यांनी लिहिली. ‘एका सायकॅट्रिस्टची डायरी’, ‘स्वभाव-विभाव’, ‘मुक्तिपत्रे’, ‘हेही दिवस जातील’—अशी नावे फक्त पुस्तकांची नाहीत, तर अनेक वाचकांच्या मनाला आधार देणारी शिदोरी आहेत. विशेषतः नैराश्याच्या गर्तेतून बाहेर काढणारे ‘हेही दिवस जातील’ अनेकांसाठी आयुष्याचा पाथफाइंडर ठरले.

नाट्य आणि संगीत:
स्वामी विवेकानंद आणि भगिनी निवेदिता यांच्या शेवटच्या भेटीवर त्यांनी लिहिलेले नाटक त्यांच्या संवेदनशील लेखकपणाची साक्ष देते. ते कवी होते; त्यांचे गायन सुरेल होते आणि तबल्यावर त्यांची हातांची ताकदही तितकीच प्रभावी होती.

चित्रे आणि रेखाटने:
देशविदेशात फिरताना ते केवळ निसर्ग पाहत नसत, तर त्या ठिकाणच्या रेषा, रंग आणि आकारांचे ‘लाईन स्केचेस’ डायरीत उतरवत. मित्रांना दाखवताना त्यांचा चेहरा एखाद्या लहान मुलासारखा उत्साहाने आणि कुतूहलाने उजळून निघत असे.

यातून दिसतं—त्यांच्यातील मनोविज्ञान आणि कलेचा दुवा एकमेकांपासून वेगळा नव्हता. मानवी मनाचे बारकावे ते सृजनशीलतेतूनही समजावून सांगत.

---

9) तर्क आणि भावनेचा सुवर्णमध्य

त्यांच्या विचारांमध्ये तर्क होता, पण त्यात भावना हरवत नव्हती. त्यामुळेच ते REBT (Rational Emotive Behavior Therapy) भारतभर पसरवण्यासाठी झटले. तळागाळातील लोकांपर्यंत ही पद्धत पोहोचावी म्हणून त्यांनी ठाण्यात दरवर्षी वर्ग भरवले—आणि ते खऱ्या अर्थाने ज्ञानोत्सव ठरले.

या वर्गांत वयाचा फारसा भेद नव्हता. दिग्गजही लहान मुलासारखी उत्सुकतेने विचार ऐकत बसत असत. स्पष्ट विचार, अथांग संयम, आणि हुकूमशाही न करता समोरच्या माणसाला मित्रासारखा निष्पक्ष सल्ला देणे—ही आनंद नाडकर्णी यांची खासियत होती.

डिजिटल युगाचे महत्त्व त्यांनी ओळखले. ‘युट्यूब’च्या माध्यमातून त्यांनी अनेक लोकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी साधली. जुन्या ज्ञानाला आधुनिक माध्यमांची जोड देऊन त्यांनी संवादाचा नवा पूल बांधला.

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे—ज्या काळात ‘बायोलॉजिकल सायकियाट्री’ची मोठी लाट येऊन मेंदूतील रसायनांवरच सर्व लक्ष केंद्रीत होत होते, त्यावेळी आनंद नाडकर्णी त्या प्रवाहात पूर्णपणे वाहून गेले नाहीत. त्यांनी मानवी मनाच्या शक्तीवर विश्वास कायम ठेवला.
त्यांच्या मनमोकळ्या हास्यासोबत त्यांनी दिलेलं विधान स्मरणात राहतं:
“मनोविकारशास्त्रातील जीवशास्त्र अतिबुद्धिवान लोकांसाठी असेलही; पण आपण मात्र मनाची साधी-सरळ माणसे आहोत. म्हणूनच, आपण मनाचे उपचार मनाच्याच माध्यमातून करतो!”

---

10) निखळलेला कोपरा: पोलिओचा आघात आणि मनाचे असीम क्षितिज

आनंदचा प्रवास सोपा नव्हता. लहानपणी त्याला झालेल्या पोलिओच्या आघाताने शारीरिक मर्यादा मिळाल्या. पण या मर्यादांनी त्यांच्या मनाला बंदिस्त केले नाही. उलट संघर्षातून त्यांच्यात संवेदनशीलता अधिक धारदार झाली. आणि पुढे या संवेदनशीलतेने हजारो रुग्णांचे आयुष्य प्रकाशमान केले.

ते ‘साध्या रुग्णां’च्या पलीकडेही विचार करत. ‘देवराई’सारख्या चित्रपटांतून त्यांनी ‘स्किझोफ्रेनिया’सारखे क्लिष्ट विषय लोकांसाठी सुलभ करून मांडले. याचा अर्थ—क्लिनिकच्या भाषेतच नाही, तर कलाकृतींच्या भाषेतही त्यांनी माणसांपर्यंत समज पोहोचवली.

त्यांचा ‘माईंड’वरचा विश्वास त्यांच्या कार्याच्या प्रत्येक पावलात दिसत राहिला. जैवशास्त्र ठीक आहे; पण माणसाच्या मनातील आशा, विचार, आणि वर्तनबदल हे तितकेच महत्त्वाचे—ही त्यांची भूमिका होती.

---

उपसंहार: संथ, सुजाण प्रकाशासारखी स्मृती

वैद्यकीय जगतातील तर्कवादाचा प्रसार करणारा, अफाट प्रतिष्ठा, संसर्गजन्य ऊब आणि अखंड ऊर्जा यांचं मूर्तिमंत रूप—असा अद्भुत, रचनात्मक हीलर आणि आमचा सहकारी आज दूरच्या प्रवासाला निघून गेला आहे.

त्यांची संवेदनशीलता आणि अफाट सृजनशीलता आपल्याभोवती एखाद्या संथ, सुजाण प्रकाशासारखी रेंगाळत राहील. कारण त्यांनी केवळ उपचार दिले नाहीत; त्यांनी जगण्याची दिशा दिली.
इलनेसला वेगळ्या दृष्टीने पाहण्याऐवजी त्यांनी वेलनेसचा मार्ग दाखवला—आणि तो मार्ग लोकांच्या मनात रुजवला.

डॉ. आनंद नाडकर्णी यांच्या स्मृतींना भावपूर्ण श्रद्धांजली. त्यांच्या कार्याने प्रेरित होऊन आपणही मानसिक आरोग्याबाबत अधिक सहानुभूती, अधिक समज आणि अधिक जागरूकता जोपासूया—हीच खरी श्रद्धांजली ठरेल

HISTORY CREATED IN INDIAN SPORTS-Vaishali Wins Candidates, Sets Up World Title Clash

 

R Vaishali has done the impossible on the Mediterranean stage, winning the 2026 Women’s Candidates Tournament on Wednesday and earning the right to challenge reigning champion Ju Wenjun for the Women’s World Chess Championship later this year.

Pressure, Perfect Timing

Going into the final round, Vaishali needed more than just her own performance—she also relied on results elsewhere. When Divya Deshmukh drew Bibisara Assaubayeva in Cyprus, the path opened. Vaishali seized it immediately.

In Round 14, playing white, she defeated Kateryna Lagno to seal top spot with 8.5 points from 14 rounds, delivering when it mattered most.

A Career Statement in One Tournament

Vaishali’s campaign blended grit and sharp decision-making. She collected key wins against major contenders, while also securing crucial draws when the tournament tightened. Her only setbacks came from Zhu Jiner twice, her lone defeats in the event.

Indian Chess at the Top of the World

With Vaishali’s qualification, India will have another representative at the highest board level of the world championship cycle. Vaishali becomes only the second Indian woman to reach a world title match.

What’s Next: Ju Wenjun Awaits

Now the focus turns to a defining matchup against Ju Wenjun, a player famed for calm, clinical chess. The contest promises a fierce collision of experience and rising talent—while Vaishali’s historic run makes sure this won’t be a match anyone can afford to overlook.

#GUIDE LINES FOR STUDENTS PREPARING FOR Rashtriya Military School (RMS) interviews AND THEIR PARENTS AND TEACHERS PART 2

 

RMS interviewers often probe into the family background to see if the child is truly motivated or just following parents' orders.

• Who is your role model and why? (Encourage them to pick someone with leadership traits).
• What will you do if you are not selected today? (Tests resilience; the answer should be "I will work harder and try again for the next entry").
• How will you manage living away from your parents at such a young age? (Crucial for boarding school life).
• Tell me about your best friend. (Tests their ability to bond with peers).

2. Situation Reaction (SRT)

These test the child's presence of mind and ethics.

• If you see your friend cheating in an exam, what will you do?
• If you are the captain of a losing football team, how will you motivate them?
• If you find a 100-rupee note on the school playground, what is your first step?

3. General Knowledge & Current Affairs

Since the interview is in late February, they should be aware of immediate events.

• The Budget: Who presents the Union Budget of India?
• Geography: Name the five Rashtriya Military Schools. (Chail, Ajmer, Belgaum, Bengaluru, Dholpur).
• Defense: Who is the current Chief of Army Staff? What is the motto of the Indian Army? (Service Before Self).
• National Symbols: Who wrote the National Anthem vs. the National Song?

4. Academic & Logical Reasoning

Since you mentioned they check Science and Math knowledge:

• Math: Simple mental math like $12 \times 8$ or the area of a square with side $5\text{ cm}$.
• Science: Difference between a herbivore and carnivore; why do we see lightning before we hear thunder?
• Language: Ask them to translate a simple sentence from English to Hindi or vice versa on the spot.

---

Tips for the Mock Interviewer

Category	What to Look For
Posture	Are they sitting straight? Hands on thighs? No fidgeting?
Eye Contact	Are they looking at the person asking the question?
Clarity	Do they say "I don't know, Sir" clearly if they are stuck, or do they mumble?
Dress Code	Ensure they know why they are wearing their specific uniform (APS) or the standard white/black attire.

#GUIDE LINES FOR STUDENTS PREPARING FOR Rashtriya Military School (RMS) interviews AND THEIR PARENTS AND TEACHERS

 

Rashtriya Military School (RMS) interviews for Class 6 students focus on assessing personality, basic awareness, language skills, and motivation for a disciplined military environment. Building on your listed questions, here are additional ones categorized by theme to help students prepare comprehensively.

Personal Details

• What are your favorite subjects in school and why?
• Describe your family members and their occupations.
• Who is your role model and why?
• What do you do during your daily routine or free time?
• Have you ever helped someone in need? What happened?

School Life

• Why did you choose to wear this uniform (Army Public School)?
• What is the name of your school's principal and class teacher?
• Tell me about a recent school event or competition you participated in.
• What does "discipline" mean to you in school?
• How do you handle bullying or fights among friends?

Language Skills

• Read this simple English sentence aloud and explain its meaning: "Honesty is the best policy."
• Write or spell the word "Patriotism" and "Courage."
• Speak 3 sentences in Hindi about your favorite festival.
• Recite a short Sanskrit shloka (e.g., on knowledge or duty) or read given words.
• Name 5 colors in English, Hindi, and Marathi.

Army Knowledge

• Who is the current Chief of Army Staff?
• Name any two weapons used by the Indian Army.
• What is the role of a soldier in protecting the country?
• Tell me about famous battles like Op Sindhur in simple words.
• Why is the Indian Army called "Friend of the Hills"?

General Awareness

• Who is the current Prime Minister and Defence Minister of India?
• Name the capitals of Maharashtra, Karnataka, and Rajasthan (relevant to RMS locations).
• What is India's national animal, bird, and flag?
• Who was the first President of India?
• Name any recent national holiday or event (e.g., Republic Day parade).

Science Basics

• What are the three states of water?
• Name the planets in our solar system.
• Why do we see the moon at night?
• What is the importance of trees for humans?
• Explain day and night or seasons simply.

Behavioral Scenarios

• What will you do if your friend copies in an exam?
• How would you lead your team in a group game?
• Describe a time you failed at something and what you learned.
• If you see litter on the ground, what do you do?
• Why should boys join RMS over a regular school?

Practice these at a fast pace, in mixed languages, and with a panel setup to simulate the real interview. Encourage confident posture, clear speech, and honest answers.

Additional info

It is impressive that these students have cleared the written stage—that is no small feat for a 6th grader! At this level, the board isn't just looking for knowledge; they are looking for confidence, discipline, and "Officer Like Qualities" (OLQs) in a very young package.

Since the interviewers often use a "rapid-fire" approach to test composure, here are additional questions categorized by the likely areas of questioning.

प्रा. अनिरुद्ध देशपांडे : एक चिरतरुण व्यक्तिमत्त्व प्रा. श्याम अत्रे MAHAMTB

 प्राचार्य अनिरुद्ध देशपांडे हे सामाजिक, शैक्षणिक, आर्थिक, सांस्कृतिक व राष्ट्रीय समस्यांची उत्तम जाण असणारे गाढे अभ्यासक व तलस्पर्शी विचारवंत म्हणून मराठी विचारविश्वाला परिचित आहेत. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ, अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद, सामाजिक समरसता मंच या क्षेत्रांतील ज्येष्ठ कार्यकर्ते म्हणूनही ते ओळखले जातात. प्रभावी वक्ते, हिंदुत्वाचे भाष्यकार व उच्च शिक्षणक्षेत्रातील जाणकार अशीही त्यांची ख्याती. आतापर्यंत ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे अखिल भारतीय संपर्क प्रमुख म्हणून कार्यरत होते. त्यांनी नुकतीच वयाची पंचाहत्तरी पूर्ण केली आहे.त्यानिमित्त अलीकडेच त्यांचा पुण्यात भव्य सत्कार सोहळा संपन्न झाला. त्यानिमित्ताने त्यांच्या चतुरस्र व्यक्तिमत्त्वाचा हृद्य परिचय करून देणारा हा लेख...

अनिरुद्ध भालचंद्र देशपांडे हे माझे संघ व संघ परिवारातील सुमारे ५०हून अधिक वर्षांचे सहकारी व परममित्र. अत्रे आणि देशपांडे ही दोन्ही कुटुंबे चाळीसगावची. दोघांचेही वैचारिक गोत्र एकच! आडनावे भिन्न असली, तरी कौटुंबिक गोत्रही एकच! कुळधर्म व कुळाचारही सारखेच. बदामीची शाकंभरी देवी ही आमची कुलदेवता. त्यामुळे आमचे अनेक पिढ्यांचे संंबंध. प्रत्येक सणावाराला एकमेकांकडे जाणे-येणे अगदी स्वाभाविक. अनिरुद्ध यांच्या वडिलांना सर्वजण ‘अण्णा’ म्हणत. त्यामुळे ते आमचेही अण्णसाहेब देशपांडेच होते. चाळीसगावच्या सुप्रसिद्ध आ. बं. विद्यालयाचे ते मुख्याध्यापक. दरवर्षी दसरा व मकरसंक्रांतीला माझ्या आजोबांना नमस्कार करायला ते न चुकता येत. पौष महिन्यातील शाकंभरी नवरात्राला दोन्ही घरातील सुवासिनी एकमेकांकडे वाण घेऊन जात, ही कुलरिती. अण्णांना तीन मुलगे. बाळ, मुकुंद व माधव. मुकुंदा आणि मी एकाच वेळी चाळीसगाव महाविद्यालयात शिकत होतो. तो विज्ञान शाखेत आणि मी कला शाखेत. माधव माझ्यापेक्षा पाच वर्षांनी लहान, तर बाळ पाच वर्षांनी मोठा. मी चाळीसगाव येथील महाविद्यालयात उशिराने म्हणजे ऑगस्ट महिन्यात प्रवेश घेतला, तो अण्णांच्या मध्यस्तीमुळे. ज्याला मी ‘माधव’ या घरगुती नावाने ओळखत होते, त्याचे खरे नाव अनिरुद्ध होते, हे मला कळायला १९७३ साल उजाडले! आम्ही दोघे ‘अभाविप’मध्ये एकत्र काम करत होतो, म्हणून ते समजले. तर असे हे आमचे कौटुंबिक भावबंध अनौपचारिक आणि उत्कट.

माझ्या जीवनातील प्रत्येक महत्त्वाच्या प्रसंगी देशपांडे सर आवर्जून उपस्थित असत. मग तो माझ्या पुस्तकांच्या प्रकाशनाचा समारंभ असो, माझ्या वडिलांच्या स्मृतीव्याख्यानाचा समारंभ असो वा त्यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्ताने पुण्यात आयोजित केलेल्या कौटुंबिक स्नेहसंमेलनाचा असो. माझ्या ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व स्वामी विवेकानंद’ या ग्रंथाला त्यांनी अभ्यासपूर्ण प्रदीर्घ प्रस्तावना लिहिली. पुढे दत्तोपंत ठेंगडी यांच्या जन्मशताब्दीनिमित्त मी ‘दत्तोपंत ठेंगडी द्रष्टा विचारवंत’ या ग्रंथाचे संपादन केले होते. त्याच्या प्रकाशनासाठी रा. स्व. संघाचे विद्यमान सहकार्यवाह दत्ताजी होसबाळे व देशपांडे सर आवर्जून उपस्थित होते. तो आमच्या नातेसंबंधाचा उत्कर्षबिंदू.

शिक्षण

अनिरुद्ध हे अतिशय कुशाग्र बुद्धीचे विद्यार्थी. ‘एम. कॉम’च्या परीक्षेत ते तत्कालीन मराठवाडा विद्यापीठात सर्वप्रथम आले व ते सुवर्णपदकाचे मानकरी ठरले. त्यानंतर पुण्यातील गरवारे महाविद्यालयात त्यांनी आपली देदीप्यमान शैक्षणिक कारकीर्द सुरू केली. काही वर्षांनंतर त्यांनी पुण्याच्या ख्यातनाम बृहन्महाराष्ट्र वाणिज्य महाविद्यालयात शिक्षण क्षेत्रातील आपल्या कारकिर्दीला नवे वळण दिले. तेथेच प्राध्यापक, उपप्राचार्य व प्राचार्य म्हणून कार्यरत राहून त्यांनी आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटविला. ‘डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी’चे ते आजीव सदस्य झाले व त्या विख्यात शिक्षणसंस्थेला शैक्षणिकदृष्ट्या समृद्ध करण्याचे काम त्यांनी केले. पुणे विद्यापीठातही वेगवेगळ्या समित्यांवर काम करत आपल्या व्यवस्थापन कौशल्याचा परिचय करून दिला. आपल्या कार्यकाळात त्यांनी आपल्या महाविद्यालयासाठी प्रतिष्ठेचे ’छअअउ’ मानांकन मिळवून दिले. त्यांच्या शिक्षणक्षेत्रातील कार्याने प्रभावित होऊन ‘विद्यापीठ अनुदान मंडळा’ने त्यांची बंगळुरु येथील आपल्या ’छअअउ’ समितीवर नेमणूक केली. त्या नात्याने त्यांनी देशातील विविध विद्यापीठांना व ख्यातनाम महाविद्यालयांना भेटी देऊन, देशातील शैक्षणिक स्थितीचे प्रत्यक्ष अवलोकन केले. नरेंद्र मोदी सरकारच्या कार्यकाळात जे नवे शैक्षणिक धोरण आखण्यात आले, त्याला आकार देण्यात या अनुभवांचा त्यांना खूप फायदा झाला.

अर्थशास्त्र, वाणिज्य व व्यवस्थापन या ज्ञानक्षेत्रातील त्यांचे कर्तृत्व पाहून केंद्र सरकारने अनेक आंतराराष्ट्रीय शिष्टमंडळे व समित्यांवर त्यांची नेमणूक केली. विशेषतः गॅट व डंकेल प्रस्तावाच्या विरोधात व भारताच्या बाजूने त्यांनी आंतरराष्ट्रीय परिषदेत ज्या ताकदीने बाजू मांडली, त्याची दखल केंद्र सरकारनेही घेतली. या परिषदेत त्यांनी मांडलेले विचार मूलभूत स्वरूपाचे व देशहिताचे होते.

पुढे मोदी यांच्या कार्यकाळात जे नवे शैक्षणिक धोरण विकसित करण्यात आले, त्यातही सरांचे योगदान मोलाचे होते. त्याची कृतज्ञतापूर्वक दखल या धोरणाच्या ‘मसुदा समिती’चे अध्यक्ष डॉ. कस्तुरीरंगन यांनी आपल्या ५०० पानी अहवालात घेतली आहे.

प्रचलित शिक्षण व्यवस्था, शिक्षणाचे माध्यम, प्राचीन भारतीय शिक्षणविचार व शिक्षणप्रणाली यांचा समृद्ध वारसा आणि आधुनिक शिक्षण प्रणाली हे सरांच्या अभ्यासाचे व चिंतनाचे विचार राहिले आहेत. त्याचे प्रतिबिंब त्यांच्या लखलखित शैक्षणिक कारकिर्दीत पडलेले दिसते.

प्रचलित शिक्षणपद्धती व शिक्षणरचना याबद्दल त्यांच्या मनात अस्वस्थता होती. यात ज्ञान आणि प्रज्ञा त्यातील फरकाचे आकलन दिसत नाही, असे त्यांचे निरीक्षण होते. बुद्धीच्या, ज्ञानाच्या सुयोग्य उपाययोजनासाठी प्रज्ञेची आवश्यकता असते. प्रज्ञा विकसित होण्यासाठी त्याला तत्त्वज्ञानाची बैठक असावी लागते. "आजच्या शिक्षणव्यवस्थेत ज्ञानार्जनाला जेवढे महत्त्व दिले जाते, तेवढे प्रज्ञा विकासाला दिले जात नाही,” ही त्यांची खंत होती. "का शिकायचे, शिक्षणाचा उद्देश काय, याची दृष्टीच विद्यार्थ्यांना दिली जात नाही. ही आजच्या शिक्षणव्यवस्थेतील खरी समस्या आहे,” असे त्यांचे अनुभव व अभ्यास याआधारे मत बनले होते. "विषय, त्याचा अभ्यासक्रम, शिकविण्याइतकेच विद्यार्थ्यांला प्रज्ञाचक्षू दृष्टी देणे हे शिक्षणाचे उद्दिष्ट, ध्येय असले पाहिजे,” असे त्यांना वाटतो. नवीन शैक्षणिक धोरणात याचे प्रतिबिंब पडावे, या भूमिकेतून त्यांनी अनेक सूचना केल्या आहेत व त्या धोरणकर्त्या समितीने स्वीकारल्या आहेत. हे अतिशय महत्त्वाचे व या क्षेत्रातील सरांचा अधिकार अधोरेखित करणारे आहे.

अभाविप

१९६३-६४ या शैक्षणिक वर्षात चाळीसगाव महाविद्यालयात प्रा. अशोक गजानन मोडक नावाचे तरुण, तरतरीत प्राध्यापक रूजू झाले. त्यांचे अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र या विषयावरील प्रभुत्व विलक्षण होते. त्यांचे शिकवणे मंत्रमुग्ध करणारे व विद्यार्थ्याला दृष्टी देणारे होते. अध्यापनाइतकीच रा. स्व. संघावर त्यांची निष्ठा होती. प्रा. यशवंतराव केळकर यांच्या तालमीत तयार झालेले ते ‘अभाविप’चे सक्रिय कार्यकर्ते होते. उत्तर महाराष्ट्रात ‘अभाविप’चे कार्य रुजवण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा होता. त्यांंच्या सहवासाने, संपर्काने, सहज संवादाने व सलगी देण्याने अनेक विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याचे सोने झाले. ते संघ व ‘अभाविप’च्या परिघात, विचारविश्वात ओढले गेले. मी स्वतः जसा त्याचा लाभार्थी आहे, तसेच देशपांडे सरही आहेत. त्यांच्यामुळे अनिरुद्ध प्रथम संघाशी व पुढे ‘अभाविप’शी जोडले गेले ते कायमचेच. मात्र, अशोकराव यांचे श्रेय नाकारतात. नुकताच मोडकसरांना ‘चतुरंग’चा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ जाहीर झाला, तेव्हा त्यांना अभिनंदनाचा फोन केला. त्यावर अशोकराव म्हणाले, "माझी शैक्षणिक कारकीर्द चाळीसगाव महाविद्यालयात सुरू झाली. तेथे मला तुमच्यासारखे, अनिरुद्धसारखे असंख्य विद्यार्थी मिळाले. त्याचे फलित म्हणजे मला ‘चतुरंग’चा मिळालेला हा ‘जीवनगौरव पुरस्कार’ आहे, अशी माझी श्रद्धा आहे.” ज्यांच्या परिसस्पर्शाने आमचे वैचारिक व व्यावहारिक जीवन उजळून निघाले, त्या अशोकरावांची ही प्रतिक्रिया ऐकून मन भरून आले. देशपांडे सरांचीही प्रतिक्रिया यापेक्षा वेगळी नसेल. ज्या काळात श्रेय लाभण्यासाठी माणसे धडपडताना दिसतात, त्या काळात श्रेय नाकारणारे गुरूजन भेटावेत, हे आमचे भाग्य!

अनिरुद्धजींच्या जीवनात संघविचारांचे जे बीज पेरले गेले, त्याचा आज केवढा दाट वृक्ष झाला आहे, हे आपल्या डोळ्यासमोर आहे. प्रथम संभाजीनगर व नंतर पुणे येथे प्रा. द. मा. मिरासदार व प्रा. पुणतांबेकर यांच्या संपर्कात व सहवासात अनिरुद्ध आले व कार्यकर्ता म्हणून घडत गेले. हे ही जमिनीवरील वास्तव आहे. पुढे पुणे महानगर व एकूणच महाराष्ट्राच्या ‘अभाविप’च्या जडणघडणीचे ते शिल्पकार बनले. याचे श्रेय या सर्व महानुभवांनाही जाते. येथूनच पुढे ‘अभाविप’चे प्रांताध्यक्ष डॉ. बापूसाहेब केंदूरकरांनंतर महाराष्ट्राचे प्रांत प्रमुख अशा जबाबदार्या त्यांच्याकडे आल्या. त्यांनीही आपल्या वैचारिक नेतृत्वाने व संघटन कौशल्याने मिळालेल्या संधीचे सोने केले. प्रांत टीम बैठक, प्रांत कार्यकारिणी, प्रांत अभ्यास वर्ग, अधिवेशने यातील त्यांच्या उपस्थितीने व मार्गदर्शनाने महाराष्ट्रासारख्या खडकाळ प्रदेशात ‘अभाविप’च्या संघटनात्मक बांधणीचा विस्तार झाला.

आपल्यावर आलेली जबाबदारी पार पाडण्यासाठी सरांनी प्रांतभर प्रवास केला. त्यावेळी समाजजीवनाचे त्यांना जे व्यामिश्र दर्शन झाले, त्यामुळे त्यांचे सामाजिक भान अधिकाधिक परिपक्व होत गेले. सामाजिक परिस्थितीचे त्यांचे आकलन, त्यावरील त्यांचे तलस्पर्शी चिंतन यांमुळे त्यांच्या वैचारिक मांडणीचे सूतपोतच बदलून गेले. त्यातून पुढे ‘अभाविप’च्या कार्यात सर्वस्पर्शी कामाचा आयाम जोडला गेला. संपर्कात येणार्या प्रत्येक व्यक्तीतील कार्यकर्त्याचा शोध ते घेत. ओबडधोबड दगडात अंतदृष्टी असलेल्या मूर्तिकराला, शिल्पकाराला जशी सुबक सुंदर मूर्ती दिसते, तशी प्रत्येकात कार्यकर्त्याची मूर्ती सरांना दिसते आणि ‘लहळीशश्रश्रळपस र्ेीीं ींहश र्ीपशीीशपींळरश्र’ या पद्धतीने कार्यकर्तेपण ते शिलपून काढतात. संपर्क, संवाद, सहवास आणि आत्मीय व्यवहार या माध्यमातून त्यांनी कार्यकर्ता विकासाला त्यांनी नवी दिशा दिली.

रा. स्व. संघ

‘अभाविप’च्या जबाबदार्यांतून मुक्त झाल्यावर ते रा. स्व. संघाच्या कार्याशी जोडले गेले. पुणे महानगर कार्यवाह ते अ. भा. संपर्कप्रमुख असा त्यांचा संघकार्यातील प्रेरणादायी प्रवास आहे. आपली अखिल भारतीय स्तरावरील जबाबदारी पार पाडण्यासाठी अनेकदा त्यांनी देशभर प्रवास केला. आपल्या संपर्कातून व संवादातून अनेक गणमान्य व्यक्तींना त्यांनी संघकार्याशी जोडले. समाजातील सज्जनशक्ती, ेळिपळेप-ारज्ञशीी संघटित झाले पाहिजेत, हे सूत्र डोळ्यासमोर ठेवून, त्यांनी आपल्या संघटन कौशल्याचा उपयोग करून घेतला. देशातील अनेक संघशिक्षा वर्गातून त्यांनी प्रभावीपणे अनेक विषयांची मांडणी केली. असे असले, तरी व्यक्तिशः माझे असे मत आहे की, संघरचनेत बौद्धिक विभागाची जबाबदारी ते अधिक समर्थपणे पार पाडू शकले असते. त्यांचा पिंड प्रामुख्याने वैचारिक स्वरूपाचा आहे. त्याला व्यामिश्र अनुभव, वाचन, अध्यायन तलस्पर्शी चिंतन याची जोड आहे. ‘अभाविप’मध्ये कार्यरत असताना ’लरींलह ींहशा र्ूेीपस’ अशा तरुणाईशी हार्दिक संबंध जोडून, त्यांचे वैचारिक भरणपोषण करण्याचा त्यांना दांडगा अनुभव आहे. दुसरे म्हणजे, काही वर्षांपूर्वी संघाने हाती घेतलेला ‘ज्ञानसंगम’ हा बौद्धिक-वैचारिक कार्यक्रम व त्यातील सरांचा सहभाग, पुणे विद्यापीठ परिसरात झालेल्या ‘ज्ञानसंगम’ या राष्ट्रीय चर्चासत्राचे संपूर्ण आयोजन, आरेखन सरांनी ज्या पद्धतीने केले होते, हे त्यांचा त्या उपक्रमातील सहकारी म्हणून मी प्रत्यक्ष अनुभवले आहे. त्यांच्या वैचारिक पिंडाचा त्या विभागात अधिक प्रभावी उपयोग होऊ शकला असता. समाजावर त्याचा अधिक प्रभाव पडून संघातील व समाजातील बौद्धिक वातावरण अधिक समृद्ध व बहुआयामी झाले असते. अर्थात संपर्कप्रमुख म्हणून त्यांनी केलेल्या कार्याचे महत्त्व किंचितही कमी होत नाही, हे निश्चित!

व्यक्तिमत्त्व

देशपांडे सरांचे व्यक्तिमत्त्व बहुआयामी आहे. ते जसे उत्तम प्रभावी व अभ्यासू वक्ते आहेत, तसे ते उत्तम खेळाडूही आहेत. चौफेर वाचन, चिंतन, मनन, अध्ययन व व्यापक अनुभव यांमुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला वेगळाच आकार मिळाला आहे. संघटनात्मक काम करीत असताना त्यांना सामाजिक प्रश्नांचे भान आले. त्यातून भविष्यकालीन समाज संघटनेची दूरदृष्टी त्यांना लाभली. त्याचा परिणाम म्हणजे, त्यांचे भारदस्त व विचारांना खाद्य पुरविणारे वक्तृत्व. त्यांची व्याख्याने, बौद्धिक वर्ग, चिंतन व अन्य संघटनात्मक बैठकांतील त्यांचा अर्थपूर्ण व अनुभवसंपन्न सहभाग यांमुळे महाराष्ट्र त्यांना विचारवंत, संघचिंतनाचा भाष्यकार, संघटन प्रक्रियेची सखोल जाण असणारा कार्यकर्ता व भविष्याचे भान असणारा चिंतक म्हणून ओळखतो. मात्र, ते जेवढे चिंतनशील वक्ते आहेत, तेवढे आपल्या विचारांना स्थायी रूप देणारे लेखक का झाले नाहीत, हे मला न उलगडलेले कोडे आहे. त्यांची वैचारिक लेखनाची क्षमता किती मोठी आहे, हे जाणून घेण्याची उत्सुकता असेल, तर आपण त्यांनी माझ्या ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व स्वामी विवेकानंद’ या ग्रंथाला लिहिलेली अभ्यासपूर्ण प्रस्तावना अवश्य वाचावी. जोडीला त्यांच्या पंचाहत्तरीनिमित्त ज्येष्ठ पत्रकार अरुण करमरकर यांनी त्यांच्या भाषणांचे संकलन असलेले ‘आवर्तन समाजचिंतनाचे’ हा ग्रंथ अवश्य वाचावा. म्हणजे माझे म्हणणे आपल्याला सहज पटेल.

सरांनी नुकतीच वयाची पंचाहत्तरी पूर्ण केली आहे. साफल्याचे क्षण ते अनुभवत आहेत. त्यांना उत्तम आरोग्य लाभो व त्यांच्या हातून चिंतनशील लेखन उदंड मात्रेत होवो, अशी अपेक्षा व्यक्त करतो. ‘जीवेम् शरद शतम्|’ त्यांना पुढील वाटचालीसाठी आभाळभर शुभेच्छा!

Vyakhyanmala Feedback Form to judge a speaker

 

The purpose of our Vyakhyanmala is to broaden your understanding of various dimensions of national life, thereby helping you evolve into a responsible and informed citizen who contributes meaningfully to India's growth as a great and prosperous nation.

We request you to kindly evaluate today’s speaker based on the following criteria:

---

Speaker Evaluation (Please rate on a scale of 0 to 5)

0 = Minimum, 5 = Excellent

1. Relevance of the Topic:
   How relevant and timely was the subject matter covered?
2. Knowledge and Originality:
   Was the speaker well-informed and did he present original insights?
3. Delivery and Interaction:
   How effective was his style of presentation? Did he handle the Q&A session well?
4. Takeaway and Action Plan:
   Did the talk offer practical insights or an action plan that you feel inspired to implement for the betterment of the nation?

---

Future Engagement

• Would you like this speaker to be invited again?
  □ Yes  □ No
• If yes, which topic would you like him to speak on?
  (Please specify): ______________________________________

---

Suggestions for Improvement (if any):

Your ideas to make future Vyakhyanmalas more effective and engaging:

---

---

---

Your Name: ___________________________
Contact Number: _______________________