२१ व्या शतकात चीनने केवळ आर्थिक क्षेत्रातच नव्हे, तर लष्करी तंत्रज्ञानातही स्वतःला एक महासत्ता म्हणून प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला आहे. आफ्रिका, मध्य पूर्व आणि दक्षिण अमेरिकेतील अनेक देशांना चीन स्वस्त आणि 'प्रगत' वाटणाऱ्या शस्त्रास्त्रांचा पुरवठा करत आहे. मात्र, अलीकडच्या काळातील विविध जागतिक संघर्ष, विशेषतः ऑपरेशन सिंदूर, व्हेनेझुएला आणि इराणमधील घटनांकडे पाहिल्यास चिनी शस्त्रास्त्रांच्या गुणवत्तेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. "स्वस्त दरात अत्याधुनिक तंत्रज्ञान" देण्याचा दावा करणाऱ्या चिनी बनावटीच्या शस्त्रांची विश्वासार्हता आज जागतिक संरक्षण बाजारात धोक्यात आली आहे.
१. चिनी शस्त्रास्त्रांचा जागतिक विस्तार: आभास आणि वास्तव
चीनने रशियन तंत्रज्ञानाची 'रिव्हर्स इंजिनीअरिंग' (नकल) करून स्वतःची शस्त्रे विकसित केली आहेत. कमी किंमत आणि सुलभ कर्ज योजनांमुळे अनेक विकसनशील देशांनी चिनी ड्रोन, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि लढाऊ विमाने खरेदी केली. परंतु, युद्धभूमीवर जेव्हा प्रत्यक्ष कामगिरीची वेळ आली, तेव्हा या शस्त्रांमधील तांत्रिक त्रुटी उघड झाल्या.
२. ऑपरेशन सिंदूर: भारतीय श्रेष्ठत्व विरुद्ध चिनी उणिवा
ऑपरेशन सिंदूर हा भारतीय उपखंडातील लष्करी संघर्षाचा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. या मोहिमेदरम्यान भारतीय लष्कराने स्वदेशी आणि पाश्चिमात्य तंत्रज्ञानाचा वापर केला, तर प्रतिस्पर्ध्यांकडे चिनी बनावटीची शस्त्रे होती.
अचूकतेचा अभाव: चिनी तोफा आणि क्षेपणास्त्रे त्यांच्या 'गाईडेड' प्रणालीचा दावा करतात, परंतु ऑपरेशन सिंदूरमध्ये असे दिसून आले की, त्यांचे लक्ष्यभेदनाचे प्रमाण (Circular Error Probable - CEP) अत्यंत खराब होते.
तांत्रिक बिघाड: प्रतिकूल हवामानात आणि डोंगराळ भागात चिनी उपकरणांनी वारंवार तांत्रिक अडचणी दाखवल्या. याउलट, भारतीय लष्कराची टेहळणी यंत्रणा आणि शस्त्रास्त्रे अधिक विश्वासार्ह ठरली.
परिणाम: भारतीय तंत्रज्ञानाने केवळ शत्रूचा वेध घेतला नाही, तर चिनी बनावटीच्या रडार यंत्रणेला चकवा देण्यातही यश मिळवले. यामुळे चिनी शस्त्रास्त्रांच्या 'फायर पॉवर'चा फुगा फुटला.
३. व्हेनेझुएला संघर्ष: हवाई संरक्षणाचे अपयश
दक्षिण अमेरिकेतील व्हेनेझुएलामध्ये राजकीय अस्थिरतेच्या काळात अमेरिकन दबावापासून संरक्षण मिळवण्यासाठी चिनी तंत्रज्ञानावर मोठा विश्वास टाकला गेला होता. राष्ट्रपतींच्या संरक्षणासाठी चीनने आपली प्रगत हवाई संरक्षण प्रणाली आणि इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर साधने तिथे तैनात केली होती.
इलेक्ट्रॉनिक युद्धात पिछाडी: अमेरिकन विमाने आणि ड्रोननी चिनी रडार यंत्रणेला सहज 'जॅम' (Jam) केले. चिनी रडार शत्रूच्या विमानांना वेळीच ओळखण्यात अपयशी ठरले.
सायबर असुरक्षितता: व्हेनेझुएलामध्ये असेही दिसून आले की, चिनी सॉफ्टवेअरमध्ये अनेक त्रुटी आहेत, ज्याचा फायदा शत्रू राष्ट्रांनी घेतला. जेव्हा प्रत्यक्ष हल्ल्याची वेळ आली, तेव्हा ही 'अत्याधुनिक' प्रणाली केवळ शोभेची वस्तू ठरली.
४. इराणमधील अनुभव: रडार आणि क्षेपणास्त्र प्रणालीचा कचरा
इराणने आपल्या अणुकेंद्र आणि लष्करी तळांच्या संरक्षणासाठी चिनी रडार आणि 'HQ' मालिकेतील क्षेपणास्त्र प्रणाली मोठ्या प्रमाणात विकत घेतल्या आहेत. मात्र, अमेरिकन आणि पाश्चिमात्य हवाई हल्ल्यांपुढे या प्रणाली हतबल ठरल्या.
प्रतिसाद कालावधी (Response Time): आधुनिक युद्धात सेकंदाला महत्त्व असते. इराणमधील संघर्षात चिनी हवाई संरक्षण प्रणालीचा 'रिस्पॉन्स टाइम' खूप संथ असल्याचे आढळले. शत्रूचे क्षेपणास्त्र लक्ष्यावर आदळल्यानंतर चिनी यंत्रणेला त्याची जाणीव होत असे.
मोठे नुकसान: अमेरिकन हल्ल्यांना रोखण्यात अपयश आल्याने इराणच्या महत्त्वाच्या तळांचे प्रचंड नुकसान झाले. यामुळे मध्य पूर्वेतील देशांमध्ये चिनी शस्त्रांच्या प्रभावीपणाबद्दल भीती आणि साशंकता पसरली आहे.
५. चिनी शस्त्रांच्या मुख्य मर्यादा
चिनी शस्त्रास्त्रांच्या अपयशाचे विश्लेषण केल्यास खालील चार प्रमुख मर्यादा स्पष्टपणे समोर येतात:
अ) अचूकतेचा अभाव (Lack of Precision)
चिनी बनावटीच्या क्षेपणास्त्रांमध्ये वापरले जाणारे सेन्सर्स आणि नेव्हिगेशन चिप्स अनेकदा दर्जाहीन असतात. यामुळे लक्ष्य शंभर टक्के भेदण्याऐवजी ती शस्त्रे विचलित होतात. युद्धाच्या मैदानात "मिस फायर" होणे किंवा लक्ष्य चुकणे हे पराभवाचे प्रमुख कारण ठरते.
ब) विश्वासार्हतेचा अभाव (Reliability Issues)
चिनी उत्पादने त्यांच्या कमी टिकाऊपणासाठी ओळखली जातात. हीच बाब शस्त्रांच्या बाबतीतही लागू होते. दीर्घकाळ वापरल्यानंतर किंवा कठीण हवामानात (अति उष्णता किंवा अति थंडी) चिनी इंजिन आणि इलेक्ट्रॉनिक सर्किट काम करणे थांबवतात.
क) संयुक्त कारवाईत अडचणी (Interoperability Challenges)
आधुनिक युद्ध हे 'Joint Operations' वर आधारित असते. चिनी शस्त्रे इतर देशांच्या (उदा. रशियन किंवा पाश्चिमात्य) कम्युनिकेशन सिस्टमशी जुळवून घेऊ शकत नाहीत. यामुळे युद्धाच्या वेळी सैन्यामध्ये समन्वयाचा अभाव निर्माण होतो.
ड) मानसिक दबाव निर्माण करण्यात अपयश
शस्त्राचे काम केवळ विनाश करणे नसते, तर शत्रूच्या मनात धास्ती निर्माण करणेही असते. चिनी शस्त्रांच्या वारंवार होणाऱ्या अपयशामुळे शत्रू सैन्य त्यांना गांभीर्याने घेत नाही, परिणामी सैनिकांचे मनोधैर्य खचते.
६. चीनचे 'रिव्हर्स इंजिनीअरिंग' मॉडेल आणि त्याचे दुष्परिणाम
चीनने स्वतःचे मूलभूत संशोधन (Basic Research) करण्याऐवजी दुसऱ्यांच्या तंत्रज्ञानाची चोरी करण्यावर भर दिला. रशियाच्या 'सुखोई' विमानाची नक्कल करून त्यांनी 'J-11' बनवले, परंतु त्यांना रशियन इंजिनची ताकद आणि टिकाऊपणा गाठता आला नाही. हीच 'कॉपी-पेस्ट' संस्कृती त्यांच्या संपूर्ण संरक्षण उद्योगाला घातक ठरत आहे.
निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, चीनने जागतिक बाजारपेठेत आपली शस्त्रे स्वस्त दरात विकून मोठी जागा व्यापली असली, तरी "गुणवत्तेच्या" कसोटीवर ती उतरलेली नाहीत. ऑपरेशन सिंदूरपासून ते इराणच्या संघर्षापर्यंत प्रत्येक ठिकाणी चिनी शस्त्रांनी विश्वासघात केला आहे. केवळ संख्याबळ आणि स्वस्त किंमत आधुनिक युद्ध जिंकून देऊ शकत नाही; त्यासाठी तंत्रज्ञानातील परिपक्वता आणि प्रत्यक्ष रणभूमीवरील कामगिरी आवश्यक असते. भविष्यात जर चीनने आपल्या तंत्रज्ञानातील या मूलभूत त्रुटी सुधारल्या नाहीत, तर चिनी शस्त्रास्त्रे केवळ प्रदर्शनापुरतीच मर्यादित राहतील.
No comments:
Post a Comment