#भारतीय लष्कर प्राणी पथक: २०२६ प्रजासत्ताक दिन मुधोळ हाउंड्स,झांस्करी पो...

भारतीय लष्कराचे प्राणी पथक: २०२६ प्रजासत्ताक दिन संचलन

२०२६ च्या प्रजासत्ताक दिन संचलनादरम्यान भारतीय लष्कराने आपल्या प्राणी पथकाचे प्रदर्शन केले. यामध्ये मुधोळ हाउंड्स (शिकारी कुत्रे), झांस्करी पोनी (लहान घोडे), दोन वशिंड असलेले बॅक्ट्रियन उंट आणि गरुड किंवा घारींसारख्या प्रशिक्षित शिकारी पक्ष्यांचा समावेश होता. 'रिमाउंट अँड व्हेटर्नरी कॉर्प्स' (RVC) द्वारे व्यवस्थापित हे प्राणी हिमालय, सियाचीन ग्लेशियर आणि लडाख यांसारख्या कठीण भूप्रदेशांत सीमा सुरक्षा मजबूत करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण घेतात.

---

लष्करी विभाग (Corps) आढावा

RVC विभाग अशा अतिउंच, वाळवंटी आणि दुर्गम भागांसाठी प्राणी पैदास, संगोपन आणि प्रशिक्षण देतो जिथे वाहने निकामी ठरतात. या प्रशिक्षणात -४०°C इतकी कडाक्याची थंडी, विरळ हवा आणि २५० किलोपर्यंतचे वजन पेलण्याची क्षमता विकसित करण्यावर भर दिला जातो. हा स्वावलंबी दृष्टिकोन स्वदेशी जातींना प्राधान्य देऊन 'आत्मनिर्भर भारत' मोहिमेला बळकटी देतो.

मुधोळ हाउंड्सची भूमिका

• मूळ स्थान: कर्नाटक राज्यातील हे कुत्रे वेग, सहनशक्ती आणि शोध घेण्याच्या क्षमतेत उत्कृष्ट आहेत.
• कार्य: सीमा गस्त आणि बंडखोरीविरोधी कारवायांमध्ये यांचा वापर होतो. RVC आणि BSF द्वारे त्यांना स्फोटकांचा शोध, मागोवा घेणे आणि हल्ल्यासाठी प्रशिक्षित केले जाते.
• फायदा: हे कुत्रे भारताच्या विविध हवामानाशी जुळवून घेतात, ज्यामुळे परदेशी जातींवरील अवलंबित्व कमी होते. काश्मीर आणि सीमावर्ती भागात त्यांच्या तैनातीमुळे धोक्यांची लवकर ओळख पटण्यास मदत होते.

झांस्करी पोनीची भूमिका

• लडाखमधील हे काटक घोडे १५,००० फुटांपेक्षा जास्त उंचीवर, शून्य अंशाखालील तापमानात दररोज ७० किमी अंतरापर्यंत ४०-६० किलो वजन वाहून नेतात.
• रस्ते संपतात तिथे सियाचीनमधील रसद पुरवठा आणि गस्तीसाठी हे आदर्श आहेत. अनेक पोनींना त्यांच्या शौर्याबद्दल शौर्य पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.
• कमी ऑक्सिजन आणि तीव्र उतारावरही ते सैनिकांना सतत पुरवठा करणे शक्य करतात.

बॅक्ट्रियन उंटांची भूमिका

• लडाखमधील दोन वशिंड असलेले हे उंट थंड वाळवंट आणि LAC (प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा) च्या पुढील भागात १५०-२५० किलो वजन वाहून नेतात. उंची आणि अंतराच्या बाबतीत ते खेचरांपेक्षाही वरचढ ठरतात.
• DRDO-RVC च्या चाचण्यांद्वारे त्यांना गोळीबाराचा आवाज सहन करण्यासाठी आणि गस्तीसाठी प्रशिक्षित केले जाते. वाहने पोहोचू शकत नाहीत अशा भागात ते दोन सैनिकांच्या टीमला मदत करतात.

शिकारी पक्ष्यांची भूमिका

• प्रशिक्षित गरुड आणि घारींचा वापर शांतपणे पाळत ठेवण्यासाठी आणि ड्रोनविरोधी कारवायांसाठी केला जातो. हे पक्षी लहान 'युएव्ही' (UAV) च्या पंख्यांना (Propellers) लक्ष्य करतात.
• मेरठच्या RVC केंद्रात प्रशिक्षित हे पक्षी तांत्रिक उपकरणांना पूरक ठरतात आणि सीमावर्ती भागात स्वस्त दरात हवाई गुप्तचर माहिती देतात.

---

धोरणात्मक प्रभाव

चीन आणि पाकिस्तानसोबतच्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर, हे प्राणी यांत्रिक कारवायांमधील त्रुटी भरून काढतात आणि LAC/LoC वर २४/७ दक्षता सुनिश्चित करतात. कमी खर्चिक आणि पर्यावरणास अनुकूल असलेले हे प्राणी भारताची उच्च-उंचीवरील शक्ती वाढवतात. संचलनातील "हिम योद्धा" पथकाने परंपरा आणि तंत्रज्ञानाचा हा सुंदर संगम जगासमोर मांडला.

भारतीय लष्कराचे प्राणी पथक: २०२६ प्रजासत्ताक दिन संचलन. मुधोळ हाउंड्स,झांस्करी पोनी,बॅक्ट्रियन उंट,शिकारी पक्ष्यांची भूमिका

22

भारतीय लष्कराच्या प्राणी पथकांबद्दल (RVC) आणि त्यांच्या २०२६ मधील भूमिकेबद्दल काही विशेष आणि रंजक माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. 'हिम योद्धा' (Him Yodha) पथकाचे वैशिष्ट्य

२०२६ च्या संचलनात 'हिम योद्धा' हे नाव विशेष चर्चेत आले. हे नाव केवळ प्राण्यांसाठी नसून, निसर्गाच्या अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत (जसे की उणे तापमानात) तंत्रज्ञान आणि प्राण्यांच्या साह्याने लढणाऱ्या एकात्मिक तुकडीला दिले गेले आहे. यात प्रथमच 'चित्ता' हेलिकॉप्टर्स आणि हे प्राणी पथक यांच्यातील समन्वय दर्शवण्यात आला.

२. स्वदेशी जातींचा जागतिक सन्मान

• मुधोळ हाउंड्स (Mudhol Greyhounds): कर्नाटकच्या या शिकारी कुत्र्यांनी जर्मन शेफर्ड आणि लॅब्राडोर सारख्या परदेशी जातींना मागे टाकले आहे. त्यांचे 'व्हिज्युअल फील्ड' (पाहण्याची क्षमता) २७० अंशांपर्यंत असते, ज्यामुळे ते रात्रीच्या अंधारातही हालचाल टिपू शकतात.
• रामपूर हाउंड्स: मुधोळ प्रमाणेच, लष्कर आता उत्तर प्रदेशातील रामपूर हाउंड्स या स्वदेशी जातीला देखील प्रशिक्षणात सामील करून घेण्याचा विचार करत आहे.

३. 'प्रोजेक्ट झोया' (Project Zoya) - ड्रोन शिकारी

लष्कराने शिकारी पक्ष्यांच्या प्रशिक्षणासाठी एक विशेष प्रकल्प हाती घेतला आहे. यामध्ये गरुडांच्या डोक्यावर 'हेड-माउंटेड कॅमेरे' बसवले जातात. हे पक्षी सीमेपलीकडून येणाऱ्या छोट्या ड्रोन्सना हवेतच अडवतात. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, या पक्ष्यांना अशा प्रकारे प्रशिक्षित केले जाते की ड्रोनच्या पंख्यांमुळे त्यांच्या नख्यांना दुखापत होऊ नये.

४. बॅक्ट्रियन उंटांचे 'डबल ड्युटी' महत्त्व

लडाखमधील नुब्रा व्हॅलीमध्ये आढळणारे हे उंट केवळ वजन उचलण्यासाठी नाहीत, तर त्यांच्या अंगावर असलेल्या दाट लोकरीचा फायदा सैनिकांना होतो. कडाक्याच्या थंडीत हे उंट 'थर्मल शील्ड' म्हणून काम करतात. तसेच, ते सलग ३-४ दिवस पाण्याशिवाय राहू शकतात, जे दुर्गम भागात अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

५. 'रिमाउंट अँड व्हेटर्नरी कॉर्प्स' (RVC) चे ब्रीदवाक्य

RVC चे ब्रीदवाक्य 'पशू सेवा अस्माकं धर्मः' (प्राण्यांची सेवा हाच आमचा धर्म) असे आहे. मेरठ येथील त्यांचे केंद्र आशियातील सर्वात मोठ्या लष्करी प्रशिक्षण केंद्रांपैकी एक आहे. येथे केवळ कुत्र्यांनाच नाही, तर त्यांच्या हँडलर्सना (सैनिक) प्राण्यांची मानसिकता समजून घेण्याचे प्रगत प्रशिक्षण दिले जाते.