स्वदेशी संरक्षण उत्पादन आणि ‘मेक इन इंडिया’ : प्रमुख मुद्द्यांचा सारांश-PRESENTATION BY BRIG HEMANT MAHAJAN

https://www.youtube.com/watch?v=Q7fOrFcnoyI 

https://www.youtube.com/watch?v=Q7fOrFcnoyIस्वदेशी 

संरक्षण उत्पादन आणि ‘मेक इन इंडिया’ : प्रमुख मुद्द्यांचा सारांश

कार्यक्रमाची पार्श्वभूमी

स्वदेशी शोध संस्थान (Swadeshi Shodh Sansthan) आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकर राष्ट्रीय स्मारक यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित या वेबिनारमध्ये ब्रिगेडियर हेमंत महाजन (YSM) यांनी “स्वदेशी संरक्षण उत्पादनाचे महत्त्व आणि मेक इन इंडिया” या विषयावर व्याख्यान दिले. कार्यक्रमाची सुरुवात संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांच्या प्रास्ताविकाने झाली.

१. स्वदेशी विचार आणि राष्ट्रीय सुरक्षा

• भारताने आर्थिक, तांत्रिक आणि संरक्षण क्षेत्रात स्वावलंबन प्राप्त करणे अत्यावश्यक आहे.
• ‘अर्थ’ या संकल्पनेचा भारतीय दृष्टिकोन केवळ पैसा नसून समाजहित, नैतिकता आणि राष्ट्रीय कल्याणाशी जोडलेला आहे.
• राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी स्वदेशी संशोधन, उत्पादन आणि तंत्रज्ञान विकास अपरिहार्य आहे.

२. बदलते युद्धाचे स्वरूप

ब्रिगेडियर महाजन यांनी स्पष्ट केले की आधुनिक युद्धे पारंपरिक युद्धांपेक्षा पूर्णतः वेगळी आहेत.

पारंपरिक युद्धे

• 1947
• 1962
• 1965
• 1971
• कारगिल युद्ध

आधुनिक युद्धे

• हायब्रिड वॉरफेअर
• सायबर युद्ध
• माहिती युद्ध (Information Warfare)
• ड्रोन युद्ध
• कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित युद्ध
• आर्थिक युद्ध

त्यांच्या मते आजचे प्रत्येक युद्ध हे नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी घेणारी प्रयोगशाळा बनले आहे.

३. भारतासमोरील सुरक्षा आव्हाने

बाह्य सुरक्षा

• चीनची आक्रमक धोरणे
• पाकिस्तानचे प्रॉक्सी युद्ध
• हिंद महासागरातील सामरिक स्पर्धा
• समुद्री सुरक्षा

अंतर्गत सुरक्षा

• दहशतवाद
• अतिरेकी विचारसरणी
• सोशल मीडियाद्वारे होणारे मानसिक युद्ध (Cognitive Warfare)
• बेकायदेशीर स्थलांतर
• ईशान्य भारतातील अस्थिरता

४. मानवी घटकाचे महत्त्व

ब्रिगेडियर महाजन यांनी विशेषतः अधोरेखित केले की:

• सैनिक
• नेतृत्व
• नवोन्मेषक
• वैज्ञानिक
• उद्योगपती

हे कोणत्याही तंत्रज्ञानापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहेत. तंत्रज्ञान प्रभावी ठरते ते त्याचा नाविन्यपूर्ण वापर करणाऱ्या मानवामुळे.

५. ‘मेक इन इंडिया’ आणि संरक्षण क्षेत्र

मुख्य उद्दिष्टे

• स्वदेशी डिझाइन
• स्वदेशी विकास
• स्वदेशी उत्पादन
• संरक्षण निर्यात वाढविणे
• आयात कमी करणे

प्रगती

• संरक्षण उत्पादनात मोठी वाढ
• संरक्षण निर्यातीमध्ये लक्षणीय वाढ
• उत्तर प्रदेश व तामिळनाडूमध्ये संरक्षण कॉरिडॉर
• खाजगी क्षेत्र आणि स्टार्टअप्सचा वाढता सहभाग

६. युद्धातून मिळालेले धडे

रशिया–युक्रेन युद्ध

• ड्रोनचे महत्त्व
• आर्थिक लक्ष्यांवर हल्ले
• ऊर्जा सुरक्षेचे महत्त्व
• औद्योगिक उत्पादन क्षमतेचे महत्त्व

इस्रायल–हमास संघर्ष

• प्रिसिजन शस्त्रास्त्रे
• हवाई संरक्षण
• गुप्तचर माहितीचे महत्त्व

इराण–अमेरिका तणाव

• ऊर्जा सुरक्षा
• होर्मुझ सामुद्रधुनीचे सामरिक महत्त्व

७. भारतीय संरक्षण क्षेत्रातील यशोगाथा

व्याख्यानात खालील भारतीय प्रणालींचा उल्लेख करण्यात आला:

• ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र
• तेजस लढाऊ विमान
• आयएनएस विक्रांत
• आकाश हवाई संरक्षण प्रणाली
• आकाशतीर प्रणाली
• भारतीय ड्रोन तंत्रज्ञान
• इस्रोची उपग्रह क्षमता

८. संरक्षण निर्यातीचे सामरिक महत्त्व

• फिलिपिन्स, आर्मेनिया, मॉरिशस आदी देशांना संरक्षण साहित्य निर्यात.
• ब्रह्मोससारख्या प्रणाली भारताच्या सामरिक प्रभावात वाढ करतात.
• संरक्षण निर्यात ही परराष्ट्र धोरणाचे प्रभावी साधन बनू शकते.

९. भविष्यातील तंत्रज्ञान

ब्रिगेडियर महाजन यांनी खालील क्षेत्रांना भविष्यातील निर्णायक क्षेत्रे म्हणून अधोरेखित केले:

• Artificial Intelligence (AI)
• Quantum Computing
• Cyber Security
• Autonomous Systems
• Space Warfare
• Directed Energy Weapons
• Semiconductor Technology

१०. चीनविषयी निरीक्षणे

• चीनचे उत्पादन आणि संशोधन क्षेत्र अत्यंत सक्षम आहे.
• भारताने चीनशी स्पर्धा करण्यासाठी स्वदेशी संशोधन, औद्योगिक क्षमता आणि तंत्रज्ञान विकास वाढवावा.
• “पुढील ५–१० वर्षांत भारताने चीनच्या बरोबरीने किंवा त्याहून पुढे जाण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.”

११. प्रश्नोत्तरातील प्रमुख मुद्दे

• ऑपरेशन सिंदूर आणि भारताची रणनीती.
• पाकिस्तानातील अंतर्गत अस्थिरता.
• बलुचिस्तान प्रश्न.
• चीनच्या ब्रह्मपुत्रा नदीवरील मेदोग धरणाचे परिणाम.
• माहिती युद्ध आणि सोशल मीडियाचा प्रभाव.
• अग्निवीर योजना.
• इस्रायल, रशिया, अमेरिका आणि इराण यांच्याकडून घेण्यासारखे धडे.

निष्कर्ष

ब्रिगेडियर महाजन यांचा मुख्य संदेश असा होता की राष्ट्रीय सुरक्षा केवळ सैन्य शक्तीवर अवलंबून नसून तंत्रज्ञान, उद्योग, संशोधन, ऊर्जा सुरक्षा, माहिती सुरक्षा आणि राष्ट्रीय इच्छाशक्ती यांच्या एकत्रित सामर्थ्यावर अवलंबून असते. ‘मेक इन India’ ही केवळ आर्थिक योजना नसून भारताच्या सामरिक स्वायत्ततेचा पाया आहे. भारताने स्वदेशी संशोधन, संरक्षण उत्पादन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, ड्रोन आणि प्रगत तंत्रज्ञानात गुंतवणूक करून जागतिक संरक्षण क्षेत्रात अग्रणी राष्ट्र बनण्याचे लक्ष्य ठेवले पाहिजे.