भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील नवी झेप : विक्रम-1, इस्रोतील वैज्ञानिकांचे निर्गमन आणि भविष्यातील आव्हाने

 

प्रस्तावना

भारताच्या अंतराळ क्षेत्रात अलीकडे दोन महत्त्वाच्या घटना घडल्या. पहिली म्हणजे स्कायरूट एरोस्पेस या भारतीय खाजगी स्टार्टअपने विकसित केलेल्या विक्रम-1 रॉकेटचे यशस्वी प्रक्षेपण, तर दुसरी म्हणजे इस्रोमधील सुमारे 120 वैज्ञानिकांनी संस्थेतून बाहेर पडल्याची चर्चा. या दोन्ही घटनांनी भारतीय अंतराळ क्षेत्राच्या वर्तमान स्थितीबरोबरच भविष्यातील दिशा, संधी आणि आव्हाने यांबाबत व्यापक चर्चा सुरू केली आहे.

स्कायरूट एरोस्पेसची स्थापना इस्रोचे माजी शास्त्रज्ञ पवन कुमार चंदना आणि नागा भरत डाका यांनी केली असून, कंपनीचे नेतृत्वही तेच करत आहेत

 

विक्रम-1 : भारतीय खाजगी अंतराळ क्षेत्राचा ऐतिहासिक टप्पा

हैदराबादस्थित स्कायरूट एरोस्पेस या 2018 मध्ये स्थापन झालेल्या स्टार्टअपने विकसित केलेल्या विक्रम-1 रॉकेटच्या यशस्वी प्रक्षेपणाने भारतीय अंतराळ क्षेत्रात नवे पर्व सुरू झाले आहे. विशेष म्हणजे या प्रकल्पामागील वैज्ञानिकांची सरासरी वयोमर्यादा 20 ते 25 वर्षे इतकी होती. यामुळे भारतातील नव्या पिढीची वैज्ञानिक क्षमता आणि नवोन्मेषाची ताकद अधोरेखित झाली.

आज भारतात सुमारे 400 हून अधिक स्टार्टअप्स अंतराळ तंत्रज्ञान क्षेत्रात कार्यरत आहेत. यामुळे इस्रोच्या पलीकडे एक व्यापक अंतराळ उद्योग परिसंस्था (Space Ecosystem) विकसित होत असल्याचे स्पष्ट होते.

 

अंतराळ तंत्रज्ञान : भविष्यातील मूलभूत पायाभूत सुविधा

चर्चेत असा मुद्दा मांडण्यात आला की, जसे आज इंटरनेट आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनले आहे, तसेच आगामी काळात अंतराळ तंत्रज्ञानही मूलभूत गरज ठरणार आहे.

हवामान अंदाज, कृषी नियोजन, संरक्षण, शिक्षण, दूरसंचार, आपत्ती व्यवस्थापन आणि नेव्हिगेशन यांसारख्या सर्व क्षेत्रांचा पाया उपग्रह तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. त्यामुळे अंतराळ संशोधन हा केवळ प्रतिष्ठेचा विषय नसून राष्ट्रीय विकासाचा आधारस्तंभ आहे.

 

इस्रोतील 120 वैज्ञानिकांचे निर्गमन : संकट की स्वाभाविक प्रक्रिया?

इस्रोमधून 120 वैज्ञानिक बाहेर पडल्याची बातमी मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आली. तथापि, याकडे फक्त संकट म्हणून पाहण्याऐवजी उद्योग क्षेत्रातील नैसर्गिक प्रक्रिया म्हणूनही पाहणे आवश्यक आहे.

खाजगी क्षेत्रात अधिक वेतन, चांगल्या संशोधन सुविधा, जलद निर्णय प्रक्रिया आणि अधिक संधी उपलब्ध असल्यामुळे अनेक वैज्ञानिकांनी खाजगी कंपन्यांचा मार्ग स्वीकारला. जगभरातील तंत्रज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रात अशा प्रकारचे "Talent Migration" सामान्य मानले जाते.

यामुळे काही प्रकल्पांना तात्पुरता विलंब होऊ शकतो, परंतु ही घटना संपूर्ण अंतराळ कार्यक्रमासाठी घातक आहे असे मानण्याचे कारण नाही.

 

जागतिक स्पर्धेत भारताची स्थिती

भारत दरवर्षी सुमारे 13 प्रक्षेपणे करण्याचे उद्दिष्ट ठेवत आहे. याउलट:

• चीन दरवर्षी सुमारे 100 प्रक्षेपणे करतो.
• अमेरिका दरवर्षी 200 पेक्षा अधिक प्रक्षेपणे करते.

भारत जगातील चौथी सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था बनत असताना अंतराळ संशोधनातील गुंतवणूक आणि प्रक्षेपण क्षमता यामध्येही तितकीच वाढ अपेक्षित आहे.

 

अमेरिकेचे यश आणि खाजगी क्षेत्राची भूमिका

अमेरिकेच्या यशामागे केवळ नासा नसून SpaceX, Blue Origin, Rocket Lab यांसारख्या खाजगी कंपन्यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे. भारतातही स्कायरूट, अग्निकुल, पिक्सेल, ध्रुव स्पेस, गॅलेक्सआय यांसारख्या कंपन्या उदयास येत आहेत.

यामुळे इस्रोची भूमिका आता "एकमेव अंतराळ संस्था" अशी न राहता "मार्गदर्शक आणि नियामक संस्था" अशी होत आहे.

 

रियुजेबल रॉकेट्स आणि घटणारा खर्च

रियुजेबल रॉकेट्समुळे उपग्रह प्रक्षेपणाचा खर्च झपाट्याने कमी होत आहे.

• काही वर्षांपूर्वी 1 किलो उपग्रह कक्षेत पाठविण्याचा खर्च सुमारे 55,000 डॉलर होता.
• तो आज हजारो डॉलरपर्यंत खाली आला आहे.
• पुढील दशकात तो 100 डॉलर प्रति किलोपेक्षाही कमी होऊ शकतो.

यामुळे अंतराळ क्षेत्राचे व्यापारीकरण (Commercialisation) मोठ्या प्रमाणावर वाढण्याची शक्यता आहे.

 

इस्रोसमोरील प्रमुख आव्हाने

1. प्रतिभावान मनुष्यबळ टिकवणे

इस्रोला आता जागतिक दर्जाच्या खाजगी कंपन्यांशी स्पर्धा करावी लागत आहे. त्यामुळे वेतन, संशोधन सुविधा आणि करिअर संधी सुधारण्याची गरज आहे.

2. लालफितीशाही

वैज्ञानिक निर्णय प्रक्रियेत अनावश्यक प्रशासकीय हस्तक्षेप कमी करणे आवश्यक आहे. अनेक वेळा संशोधन प्रकल्प मंजुरीच्या प्रक्रियेतच अडकतात.

3. सक्सेशन प्लॅनिंगचा अभाव

महत्त्वाच्या पदांवर काम करणाऱ्या वैज्ञानिकांच्या जागी पर्यायी मनुष्यबळ तयार ठेवण्याची आवश्यकता आहे.

4. संशोधनावरील अपुरी गुंतवणूक

भारताचे अंतराळ संशोधन बजेट सुमारे 1.6 अब्ज डॉलर आहे. तुलना करता:

• चीन : सुमारे 20 अब्ज डॉलर
• अमेरिका : 25 अब्ज डॉलरपेक्षा अधिक

 

वैज्ञानिक संस्कृती विकसित करण्याची गरज

भारतात वैज्ञानिकांच्या कार्याला अपेक्षित सामाजिक मान्यता मिळत नाही. क्रिकेटपटू किंवा चित्रपट कलाकारांच्या तुलनेत शास्त्रज्ञांना समाजात कमी प्रसिद्धी मिळते.

विक्रम-1 सारख्या यशस्वी मोहिमांबद्दल शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये चर्चा व्हावी, विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाबद्दल आकर्षण निर्माण व्हावे आणि वैज्ञानिक यशाचे सार्वजनिक साजरीकरण व्हावे, अशी गरज व्यक्त करण्यात आली.

 

भविष्यातील अंतराळ अर्थव्यवस्था

तज्ज्ञांच्या मते, पुढील दशकात:

• अंतराळ पर्यटन (Space Tourism)
• अवकाशातील उत्पादन (Space Manufacturing)
• औषधनिर्मिती संशोधन
• उपग्रह इंटरनेट सेवा
• चंद्र आणि मंगळाशी संबंधित उद्योग

यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर वाढ होणार आहे.

स्पेस आणि इंटरनेट तंत्रज्ञान यांचा संगम भविष्यातील नव्या अर्थव्यवस्थेचा पाया ठरेल.

 

भारतासाठी पुढील मार्ग

भारतीय अंतराळ क्षेत्राच्या वेगवान विकासासाठी खालील उपाय आवश्यक आहेत:

1. अंतराळ संशोधनासाठी मोठ्या प्रमाणावर निधी वाढवणे.
2. वैज्ञानिकांचे वेतन आणि सुविधा सुधारणा.
3. निर्णय प्रक्रियेत लालफितीशाही कमी करणे.
4. खाजगी क्षेत्राला अधिक प्रोत्साहन देणे.
5. विज्ञान शिक्षणाचा प्रसार करणे.
6. संशोधन आणि नवोन्मेष संस्कृती बळकट करणे.
7. राष्ट्रीय स्तरावर वैज्ञानिकांचा गौरव वाढवणे.

 

निष्कर्ष

विक्रम-1 चे यश हे केवळ एका स्टार्टअपचे यश नसून भारतीय अंतराळ क्षेत्राच्या नव्या युगाची सुरुवात आहे. इस्रोमधील काही वैज्ञानिकांचे निर्गमन ही चिंतेची बाब असली तरी ती वाढत्या स्पर्धेचे आणि विस्तारत चाललेल्या अंतराळ उद्योगाचे लक्षण आहे.

भारताचे भविष्य केवळ इस्रोच्या खांद्यावर अवलंबून राहणार नाही. इस्रो, खाजगी उद्योग, स्टार्टअप्स, संशोधन संस्था आणि तरुण वैज्ञानिक यांचे एकत्रित प्रयत्न भारताला जागतिक अंतराळ महासत्ता बनवू शकतात. विक्रम-1 ने या दिशेने पहिले महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकले असून, आगामी दशक भारताच्या अंतराळ प्रवासासाठी निर्णायक ठरणार आहे.