एफसीआरए (FCRA): भारतातील संस्थांकडून परदेशी निधीचा गैरवापर; केंद्र सरकारला कायदा कडक करण्यास भाग पाडणाऱ्या घडामोडी

 

आजच्या वेगाने जागतिकीकरण होत असलेल्या जगात, मानवतावादी कार्ये, शिक्षण, आरोग्यसेवा, पर्यावरणीय उपक्रम आणि सामाजिक विकासासाठी परदेशी निधी हा एक महत्त्वाचा आधार बनला आहे. आंतरराष्ट्रीय सहकार्याने भारतासह जगभरातील अनेक कल्याणकारी कार्यक्रमांमध्ये सकारात्मक योगदान दिले आहे. तथापि, परदेशातून येणाऱ्या या आर्थिक मदतीवर मजबूत नियामक देखरेख असणेही तितकेच आवश्यक आहे. बाह्य स्रोतांकडून येणारा पैसा सामाजिक मोहिमा, सार्वजनिक चर्चा, धोरणात्मक निर्णय आणि समुदायातील क्रियाकलापांवर प्रभाव टाकू शकतो. म्हणूनच, परदेशी योगदान पारदर्शक, उत्तरदायी आणि राष्ट्रीय कायद्यांशी सुसंगत राहील याची खात्री करण्यासाठी प्रत्येक सार्वभौम राष्ट्र कायदेशीर यंत्रणा तयार करते.

भारताचा 'परदेशी अंशदान (नियमन) कायदा' (FCRA) ही अशीच एक कायदेशीर चौकट आहे. या कायद्याचा उद्देश कायदेशीर धर्मादाय उपक्रम किंवा आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला आळा घालणे हा नसून, परदेशी निधी अशा उपक्रमांकडे वळवला जाणार नाही याची खात्री करणे हा आहे, ज्यामुळे भारताचे सार्वभौमत्व, सुरक्षा, सार्वजनिक सुव्यवस्था, आर्थिक हितसंबंध किंवा सामाजिक सलोख्याला बाधा पोहोचू शकते. भारतासारख्या विशाल, विविधतेने नटलेल्या आणि धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाच्या देशासाठी परदेशी निधीमध्ये पारदर्शकता राखणे हा राष्ट्रीय प्रशासनाचा एक आवश्यक भाग आहे.

१. एफसीआरए (FCRA) चा इतिहास आणि भारतातील परदेशी निधीचे नियमन

जेव्हा आर्थिक माध्यमांतून देशांतर्गत बाह्य प्रभावाबाबत चिंता निर्माण झाली, तेव्हा भारताने १९७६ मध्ये पहिला 'परदेशी अंशदान (नियमन) कायदा' लागू केला. पुढे २०१० मध्ये या कायद्यात सुधारणा करून तो अधिक मजबूत करण्यात आला. या नवीन कायद्याने व्यक्ती, संघटना आणि स्वयंसेवी संस्थांना (NGOs) मिळणाऱ्या परदेशी निधीवर देखरेख ठेवण्यासाठी एक व्यापक प्रणाली स्थापित केली.

एफसीआरए नियमांनुसार, परदेशी निधी मिळवणाऱ्या संस्थांना खालील गोष्टी करणे बंधनकारक आहे:

• भारत सरकारकडून नोंदणी (Registration) किंवा पूर्व परवानगी मिळवणे.
• प्राप्त झालेल्या आणि वापरलेल्या परदेशी निधीची स्वतंत्र नोंदवही (Records) ठेवणे.
• आर्थिक व्यवहारांचे सविस्तर वार्षिक रिटर्न (Annual Returns) दाखल करणे.
• परदेशी निधीचा वापर केवळ मंजूर उद्देशांसाठीच करणे.

केंद्रीय गृह मंत्रालय (MHA) या कायद्याची अंमलबजावणी करते आणि ऑनलाइन प्रणाली तसेच आर्थिक खुलाशांद्वारे नियमांच्या पालनावर लक्ष ठेवते. या कायद्यामागील तत्त्व अगदी स्पष्ट आहे: परदेशी मदतीचे स्वागत आहे, परंतु परदेशी आर्थिक प्रभाव पूर्णपणे पारदर्शक असला पाहिजे.

२. परदेशी निधीवर राष्ट्रीय सुरक्षेची देखरेख का आवश्यक आहे?

परदेशी निधी हा केवळ आर्थिक विषय नाही, तर त्याचे राष्ट्रीय सुरक्षा आणि सार्वजनिक धोरणावरही गंभीर परिणाम होऊ शकतात. जगभरातील लोकशाही देश परदेशी निधीचे नियमन करतात कारण बाह्य पैसा देशांतर्गत राजकीय चर्चा, मोहिमा, सामाजिक चळवळी आणि जनमतावर प्रभाव टाकू शकतो. भारताची लोकशाही व्यवस्था अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि सार्वजनिक सहभागाची मुभा देते. परंतु, जेव्हा परदेशी आर्थिक संसाधने देशांतर्गत मोहिमा किंवा संवेदनशील सामाजिक मुद्द्यांचा भाग बनतात, तेव्हा पारदर्शकता अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

या नियमनाचा मुख्य उद्देश पुढील गोष्टी सुनिश्चित करणे हा आहे:

• राष्ट्रीय सार्वभौमत्वाचे रक्षण.
• आर्थिक गैरव्यवहारांना आळा घालणे.
• सार्वजनिक सुव्यवस्था राखणे.
• सामाजिक सलोखा टिकवून ठेवणे.
• परदेशी निधी मिळवणाऱ्या संस्थांची जबाबदारी निश्चित करणे.

एक मजबूत नियामक चौकट लोकशाही आणि राष्ट्रीय हित या दोन्हीचे रक्षण करते.

३. वस्तुस्थितीचा अभ्यास (Case Studies): एफसीआरए नियमन का गरजेचे आहे?

अ) ग्रीनपीस इंडिया: परदेशी निधी आणि आर्थिक सुरक्षेचा वाद (२०१५)

एफसीआरए प्रकरणांपैकी एक अत्यंत गाजलेले प्रकरण 'ग्रीनपीस इंडिया'चे होते. एप्रिल २०१५ मध्ये, गृह मंत्रालयाने परदेशी निधीच्या वापरातील उल्लंघनाचा आरोप करत ग्रीनपीस इंडियाची एफसीआरए नोंदणी निलंबित केली. सरकारने म्हटले की, या संस्थेच्या काही उपक्रमांचा, विशेषतः खाणकाम आणि औद्योगिक प्रकल्पांविरोधातील मोहिमांचा भारताच्या आर्थिक सुरक्षेवर विपरीत परिणाम होत होता.

ग्रीनपीस इंडियाने सरकारची भूमिका फेटाळून लावत आपले उपक्रम कायदेशीर पर्यावरणीय वकिली (Advocacy) असल्याचे म्हटले. हे प्रकरण नागरी हक्क आणि आर्थिक विकासाच्या प्राधान्यांमध्ये समतोल कसा साधावा, यावरील एक मोठी राष्ट्रीय चर्चा बनली. परदेशी निधीवर चालणाऱ्या संस्थांनी त्यांचे उद्दिष्ट, निधीचे स्रोत आणि उपक्रम यांबाबत पारदर्शकता राखणे का आवश्यक आहे, हे यावरून सिद्ध झाले.

ब) कंपॅशन इंटरनॅशनल: परदेशी देणग्या आणि सामाजिक उपक्रम (२०१६)

'कंपॅशन इंटरनॅशनल'च्या प्रकरणाने परदेशी निधीतून चालणाऱ्या सामाजिक कार्यक्रमांबद्दलच्या चिंता अधोरेखित केल्या. २०१६ मध्ये, गृह मंत्रालयाने या संस्थेला 'पूर्व-परवानगी' (Prior-permission) श्रेणीत टाकले, ज्यामुळे त्यांच्या भारतीय भागीदार संस्थांना निधी हस्तांतरित करण्यासाठी अतिरिक्त मंजुरी घेणे आवश्यक झाले. सरकारने एफसीआरए तरतुदींचे पालन आणि निधीच्या वापराबद्दल शंका उपस्थित केल्या होत्या. संस्थेने दावा केला की ते प्रामुख्याने बाल कल्याण आणि विकासासाठी काम करतात. या प्रकरणातून सरकारची ही भूमिका स्पष्ट झाली की, मानवतावादी संस्थांसह परदेशी निधी मिळवणाऱ्या सर्व संस्थांनी भारतीय नियमांचे पूर्ण पालन आणि पारदर्शकता राखली पाहिजे.

टीप: या बदललेल्या एफसीआरए नियमांना 'धार्मिक स्वातंत्र्यावरील गदा' मानून, देशभरातील काही चर्चनी रविवारी विशेष प्रार्थनेद्वारे निषेध व्यक्त करण्याचा बेत आखला होता.

क) ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल इंडिया: परदेशी निधी आणि नियमांचे उल्लंघन (२०१८-२०२०)

परदेशी निधीवर चालणाऱ्या वकिली संस्थांच्या वादात 'ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल इंडिया'चे प्रकरण हे एक मोठे उदाहरण बनले. २०१८ मध्ये, अंमलबजावणी संचालनालयाने (ED) आर्थिक व्यवहार आणि परदेशी निधीच्या नियमांचे उल्लंघन केल्याच्या आरोपावरून संस्थेच्या कार्यालयांवर छापे टाकले. २०२० मध्ये, कथित एफसीआरए उल्लंघनामुळे बँक खाती गोठवण्यात आल्यानंतर ॲम्नेस्टी इंटरनॅशनल इंडियाने भारतात आपले काम थांबवत असल्याची घोषणा केली.

सरकारने ठाम भूमिका घेतली की, परदेशी निधी घेणाऱ्या संस्थांनी कायदेशीर अटींचे पालन केलेच पाहिजे, तर ॲम्नेस्टीने या कारवाईमुळे त्यांच्या मानवाधिकार कार्याला बाधा आल्याचे सांगितले. या प्रकरणाने एक महत्त्वाचे तत्त्व अधोरेखित केले: सार्वजनिक मुद्द्यांवर काम करणाऱ्या संस्थांनी आर्थिक पारदर्शकतेचे सर्वोच्च निकष राखले पाहिजेत.

ड) परदेशी निधी आणि सक्तीच्या धार्मिक परिवर्तनाची चिंता (२०२०)

परदेशी निधीशी संबंधित धार्मिक उपक्रम हा भारतात नेहमीच एक संवेदनशील विषय राहिला आहे. २०२० मध्ये, गृह मंत्रालयाने कथित कायदेशीर उल्लंघन आणि धार्मिक परिवर्तनाच्या उपक्रमांशी संबंधित तक्रारींनंतर अनेक संस्थांचे एफसीआरए परवाने निलंबित केले. सरकारने स्पष्ट केले की परदेशी निधीचा वापर सक्ती, प्रलोभन किंवा सामाजिक सलोखा बिघडवणाऱ्या कामांसाठी केला जाऊ शकत नाही. संबंधित संस्थांकडे भारतीय कायद्यानुसार कायदेशीर पर्याय उपलब्ध आहेत, परंतु या घटनेने दाखवून दिले की संवेदनशील सामाजिक बाबींमध्ये परदेशी निधीवर काळजीपूर्वक लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.

इ) मिशनरीज ऑफ चॅरिटी: कायदेशीर नियम सर्वांसाठी समान (२०२१)

डिसेंबर २०२१ मध्ये, गृह मंत्रालयाने 'मिशनरीज ऑफ चॅरिटी'च्या एफसीआरए नोंदणीचे नूतनीकरण करण्यास नकार दिला. या संस्थेच्या प्रदीर्घ मानवतावादी कार्यामुळे या निर्णयाकडे सर्वांचे लक्ष वेधले गेले. सरकारने स्पष्ट केले की हा निर्णय एफसीआरए नियमांतर्गत असलेल्या पात्रतेच्या अटी पूर्ण न केल्यामुळे घेण्यात आला होता. संस्थेने सांगितले की ते केवळ धर्मादाय कार्यात गुंतलेले आहेत. या प्रकरणाने हे दाखवून दिले की नियामक अटी परदेशी निधी घेणाऱ्या प्रत्येक संस्थेला समान रीतीने लागू होतात.

फ) ऑक्सफॅम इंडिया आणि वाढती आर्थिक जबाबदारी (२०२२)

२०२२ मध्ये, 'ऑक्सफॅम इंडिया' या संस्थेला परदेशी निधीच्या नियमांचे पालन न केल्यामुळे तपासणीचा सामना करावा लागला. सरकारने भर दिला की, परदेशी निधी घेणाऱ्या स्वयंसेवी संस्थांनी अचूक हिशोब ठेवला पाहिजे, आवश्यक अहवाल सादर केले पाहिजेत आणि कायदेशीर दायित्वांचे पालन केले पाहिजे. ही कारवाई स्वयंसेवी क्षेत्रात आर्थिक जबाबदारी मजबूत करण्याच्या सरकारच्या व्यापक भूमिकेचा भाग होती.

ग) परदेशी निधीच्या उल्लंघनाचा सीबीआय (CBI) कडून तपास (२०२२)

मे २०२२ मध्ये, केंद्रीय अन्वेषण ब्युरोने (CBI) परदेशी निधीच्या नियमांच्या कथित उल्लंघनाच्या प्रकरणात देशभरात शोधमोहीम राबवली. या तपासात परदेशी देणग्यांमधील संशयास्पद अनियमितता आणि कायदेशीर नियमांचे पालन न करणाऱ्या घटकांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. अशा कारवाया परदेशी निधीच्या मार्गांचा गैरवापर रोखण्यात अंमलबजावणी संस्थांची भूमिका स्पष्ट करतात.

ह) परदेशी निधी आणि विकास धोरणांमधील हस्तक्षेप (२०२४)

एप्रिल २०२४ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयातील सुनावणीदरम्यान, आयकर विभागाने विशिष्ट विकास प्रकल्पांच्या विरोधात मोहीम चालवणाऱ्या संस्थांच्या परदेशी निधीच्या संबंधांबाबत पुरावे सादर केले. परदेशी संस्था अशा उपक्रमांना निधी पुरवत असल्याचा आरोप विभागाने केला, ज्यामुळे भारताच्या आर्थिक हितांवर परिणाम होऊ शकत होता. जेव्हा परदेशी निधीवर चालणाऱ्या संस्था देशांतर्गत धोरणात्मक चर्चेत भाग घेतात, तेव्हा पारदर्शकता किती महत्त्वाची असते, हे यावरून अधोरेखित झाले. नागरिकांना मत मांडण्याचा लोकशाही अधिकार आहे, परंतु निधीचे स्रोत खुले आणि उत्तरदायी असणे आवश्यक आहे.

झ) एफसीआरए आणि सामाजिक सलोख्याची जपणूक (२०२४)

नोव्हेंबर २०२४ मधील अहवालानुसार, गृह मंत्रालयाने स्पष्ट केले की जर परदेशी निधीचा वापर सक्तीचे धार्मिक परिवर्तन, विकासविरोधी उपक्रम किंवा सामाजिक सलोख्याला बाधा आणणाऱ्या कामांसाठी केला गेला, तर संबंधित संस्थेची एफसीआरए नोंदणी रद्द केली जाऊ शकते. सरकारची भूमिका अशी आहे की परदेशी निधीने कायदेशीर विकासकामांना पाठबळ दिले पाहिजे, तो सामाजिक संघर्षाचे कारण बनू नये.

४. लोकसंख्याशास्त्रीय बदल आणि परदेशी निधी: पारदर्शकतेची गरज

भारतातील लोकसंख्याशास्त्रीय बदल हे आर्थिक वाढ, स्थलांतर, शिक्षण, आरोग्य सेवा आणि प्रादेशिक भिन्नता यांसारख्या अनेक घटकांवर अवलंबून असतात. तथापि, भारताची सामाजिक विविधता पाहता, संवेदनशील सामाजिक मुद्द्यांशी संबंधित कोणत्याही परदेशी निधीच्या उपक्रमामध्ये पारदर्शकता आणि कायदेशीर देखरेख असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

एक मजबूत नियामक व्यवस्था खालील गोष्टी सुनिश्चित करते:

• वंचित आणि असुरक्षित घटकांचे रक्षण होते.
• परदेशी निधीचा गैरवापर रोखला जातो.
• सामाजिक सलोखा राखला जातो.
• विकास उपक्रम राष्ट्रीय प्राधान्यक्रमांशी सुसंगत राहतात.

एफसीआरए चा उद्देश नियमन आणि उत्तरदायित्व निश्चित करणे हा आहे, कायदेशीर उपक्रमांमध्ये हस्तक्षेप करणे हा नाही.

५. नियमांमुळे प्रामाणिक स्वयंसेवी संस्थांना बळ

पारदर्शक एफसीआरए प्रणालीचा अंतिम फायदा हा प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या संस्थांनाच होतो. जेव्हा स्वयंसेवी संस्था योग्य हिशोब ठेवतात आणि आपल्या निधीचे स्रोत जाहीर करतात, तेव्हा:

• त्यांच्यावरील जनतेचा विश्वास वाढतो.
• देणगीदारांना त्यांच्या निधीच्या योग्य वापराबद्दल खात्री मिळते.
• खऱ्या कल्याणकारी उपक्रमांची विश्वासार्हता वाढते.
• गैरवापर करणाऱ्या घटकांना ओळखणे सोपे होते.

भारताला एका सक्रिय नागरी समाजाची (Civil Society) गरज आहे, परंतु उत्तरदायित्व हाच सार्वजनिक विश्वासाचा पाया असला पाहिजे.

निष्कर्ष: पारदर्शकता आणि राष्ट्रीय सार्वभौमत्व एकाच नाण्याच्या दोन बाजू

शिक्षणाचा दर्जा सुधारणे, आरोग्य सेवा, गरिबी निर्मूलन आणि मानवतावादी उद्दिष्टे यांना पाठबळ देणारा परदेशी निधी भारताच्या विकासात मोलाची भूमिका बजावू शकतो. मात्र, त्याच वेळी परदेशी निधीला राष्ट्रीय सुरक्षा, सामाजिक स्थैर्य किंवा लोकशाही संस्थांना धोका निर्माण करणाऱ्या क्रियाकलापांचे माध्यम बनू दिले जाऊ शकत नाही. एफसीआरए भारताला एक संतुलित चौकट प्रदान करतो, जी सार्वभौमत्व आणि पारदर्शकतेचे रक्षण करत कायदेशीर आंतरराष्ट्रीय सहकार्याला प्रोत्साहन देते.

एका मजबूत राष्ट्राने रचनात्मक जागतिक भागीदारीचे स्वागत केले पाहिजे, परंतु बाह्य आर्थिक प्रभाव नेहमी उत्तरदायी राहील याची काळजी घेतली पाहिजे. भारताच्या 'विकसित भारत' च्या संकल्पनेसाठी, सुरक्षित, सर्वसमावेशक आणि स्वावलंबी समाज निर्माण करण्यासाठी परदेशी निधीचे जबाबदार नियमन अत्यंत आवश्यक राहील.