१. अमेरिका-इराण संघर्षात इराण अजूनही प्रतिकाराची क्षमता का दाखवतो आहे? अमेरिका-इराण युद्ध पेटतंय, यात इराण अजूनही प्रतिकाराची क्षमता दाखवतो आहे, यामागे कोणती शक्ती आहे.

 

आज जगातील दोन प्रमुख संघर्ष — अमेरिका-इराण संघर्ष आणि रशिया-युक्रेन युद्ध — हे केवळ प्रादेशिक युद्ध नसून नव्या जागतिक शक्तिसंतुलनाचे निर्देशक आहेत. या दोन्ही संघर्षांचा भारताच्या ऊर्जा, संरक्षण, अर्थव्यवस्था आणि परराष्ट्र धोरणावर दूरगामी परिणाम होणार आहे.

अनेक पाश्चात्य विश्लेषकांच्या अपेक्षेप्रमाणे इराण कोसळलेला नाही. यामागे पाच प्रमुख कारणे आहेत.

अ) क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन शक्ती

इराणकडे मध्यपूर्वेतील सर्वात मोठा बॅलिस्टिक मिसाइल साठा आहे. अमेरिकन व इस्रायली हवाई वर्चस्वाला तोड देण्यासाठी इराणने "Missile Deterrence Strategy" विकसित केली आहे. हजारो क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनच्या मदतीने तो विरोधकांवर खर्चिक दबाव निर्माण करू शकतो.

ब) होर्मुझ सामुद्रधुनीचे सामरिक महत्त्व

जगातील सुमारे 20% तेलवाहतूक होर्मुझ सामुद्रधुनीतून होते. इराणची खरी ताकद अण्वस्त्रे नसून ही सामुद्रधुनी विस्कळीत करण्याची क्षमता आहे. त्यामुळे अमेरिका आणि तिच्या मित्रदेशांवर आर्थिक दबाव निर्माण होतो.

क) विकेंद्रित युद्धपद्धती

इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ने युद्धकाळात विकेंद्रित कमांड संरचना निर्माण केली आहे. त्यामुळे नेतृत्वावर हल्ले झाले तरी प्रतिकार सुरू राहतो.

ड) राष्ट्रीयत्व आणि राजकीय स्थैर्य

बाह्य आक्रमण झाल्यावर इराणमध्ये राष्ट्रवादी भावना तीव्र होतात. त्यामुळे शासनाविरोधातील अंतर्गत मतभेद काही प्रमाणात बाजूला पडतात.

ई) चीन आणि रशियाचा अप्रत्यक्ष आधार

जरी दोन्ही देश थेट युद्धात उतरलेले नसले तरी राजनैतिक पाठबळ, तंत्रज्ञान, आर्थिक व्यवहार आणि निर्बंधांना पर्याय उपलब्ध करून देतात.

निष्कर्ष

इराणची ताकद पारंपरिक लष्करी शक्तीत नसून "Asymmetric Warfare", क्षेपणास्त्रे, ड्रोन, समुद्री अडथळे आणि राष्ट्रीय प्रतिकारशक्तीमध्ये आहे.

२. युद्ध वाढत असताना युरोप आणि मध्यस्थ राष्ट्रे कमकुवत का दिसतात? भूमिका कमकुवत वाटते का

अ) युरोपचे धोरणात्मक अवलंबित्व

युरोप अजूनही अमेरिकेच्या सुरक्षा छत्रीवर अवलंबून आहे. NATO शिवाय स्वतंत्रपणे मध्यपूर्वेत निर्णायक हस्तक्षेप करण्याची त्याची क्षमता मर्यादित आहे.

ब) अंतर्गत मतभेद

फ्रान्स, जर्मनी, इटली आणि पूर्व युरोपियन देशांची मध्यपूर्वेबाबतची धोरणे वेगवेगळी आहेत. त्यामुळे एकसंध भूमिका तयार होत नाही.

क) आर्थिक आणि ऊर्जा मर्यादा

युक्रेन युद्धामुळे युरोप आधीच आर्थिक दबावाखाली आहे. नवीन संघर्षात मोठ्या प्रमाणात गुंतण्याची राजकीय इच्छाशक्ती कमी आहे.

ड) मध्यस्थ राष्ट्रांची मर्यादित ताकद

कतार, ओमान, तुर्की यांसारखे देश संवादाचे माध्यम बनू शकतात; परंतु अमेरिका किंवा इराणवर दबाव टाकण्याची त्यांची क्षमता मर्यादित आहे.

निष्कर्ष

युरोप कमकुवत नाही, परंतु तो "Strategic Actor" पेक्षा "Supporting Actor" म्हणून दिसतो आहे.