अरुणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमावाद : घुसखोरी, सामरिक आव्हाने आणि भारताची पुढील दिशा

अरुणाचल प्रदेशातील सीमावर्ती तणाव : नेमके काय घडत आहे?

अरुणाचल प्रदेशातील भारत-चीन सीमेवर भारतीय आणि चिनी सैनिकांमध्ये तणावपूर्ण परिस्थिती निर्माण झाल्याच्या बातम्या समोर आल्या आहेत. भारत-तिबेट सीमा पोलीस दलाचे (ITBP) महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांनी सीमावर्ती भागातील परिस्थिती आणि सुरक्षा व्यवस्थेबाबत माहिती दिल्याचे वृत्त आहे.

प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांनुसार, जुलै महिन्यात ताकसिंग परिसरातील माजा भागात नियमित गस्तीच्या वेळी भारतीय आणि चिनी सैनिक आमनेसामने आले होते. त्यानंतर चिनी सैन्याने या भागातील आपली उपस्थिती वाढवल्याचे सांगितले जाते. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून भारतानेही सीमावर्ती भागातील सुरक्षा आणि तैनाती अधिक मजबूत केली आहे.

परराष्ट्र मंत्रालयाच्या भूमिकेनुसार, प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवरील (LAC) गस्तीसंबंधी ठरलेल्या प्रक्रियांचे पालन न झाल्यास सीमावर्ती भागातील परिस्थिती बिघडू शकते. भारत आणि चीन यांच्यात सीमावादावर राजनैतिक तसेच लष्करी स्तरावर चर्चा सुरू आहे. सीमावर्ती भागात शांतता आणि स्थैर्य राखणे हे दोन्ही देशांमधील संबंध सुधारण्यासाठी महत्त्वाचे असल्याचे भारताने वारंवार स्पष्ट केले आहे.

ITBP च्या सुरक्षा व्यवस्थेत विशेष प्रशिक्षित जवान, ड्रोनद्वारे टेहळणी आणि इतर आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. गलवानसारख्या संघर्षजन्य परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी जवानांना प्रशिक्षण दिले जाते. त्याचबरोबर बंकर, रस्ते आणि इतर संरक्षणात्मक पायाभूत सुविधांचा विकासही सुरू आहे.

मात्र, या घटनांकडे केवळ सीमावर्ती भागातील स्थानिक चकमक म्हणून पाहणे योग्य ठरणार नाही. त्यामागील चीनची सामरिक उद्दिष्टे, भारताची लष्करी तयारी, राजनैतिक धोरण आणि आर्थिक हितसंबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

२. भारत-चीन सीमा : भौगोलिक विस्तार आणि सुरक्षा व्यवस्था

भारत आणि चीन यांच्यातील सीमावाद समजून घेण्यासाठी सर्वप्रथम या सीमेचे भौगोलिक स्वरूप लक्षात घेतले पाहिजे. भारत-चीन सीमारेषा साधारणतः ३,४८८ किलोमीटर लांबीची मानली जाते. ही सीमा प्रामुख्याने चार प्रमुख क्षेत्रांत विभागून पाहता येते.

• लडाख क्षेत्र: पश्चिमेकडील हा भाग सामरिकदृष्ट्या अत्यंत संवेदनशील आहे.
• हिमाचल प्रदेश आणि उत्तराखंड: मध्य क्षेत्रातील या भागांतही सीमासुरक्षेला विशेष महत्त्व आहे.
• सिक्कीम: या भागाचे भौगोलिक स्थान आणि त्याची सामरिक संवेदनशीलता लक्षात घेता येथे सतर्कता आवश्यक आहे.
• अरुणाचल प्रदेश: पूर्वेकडील हा विस्तृत सीमावर्ती प्रदेश चीनच्या दाव्यांमुळे आणि त्याच्या लष्करी हालचालींमुळे विशेष महत्त्वाचा ठरतो.

या सीमेवरील उंच पर्वतरांगा, अतिशीत हवामान, दुर्गम दऱ्या आणि मर्यादित दळणवळणाच्या सुविधा यांमुळे सुरक्षा व्यवस्थेसमोर अनेक आव्हाने निर्माण होतात.

अतिउंचीवरील, विशेषतः १४,००० फूटांपेक्षा अधिक उंचीच्या काही सीमावर्ती भागांत ITBP महत्त्वाची भूमिका बजावते. भारतीय लष्करही या सीमेच्या संरक्षणाची प्रमुख जबाबदारी पार पाडते. प्रत्यक्ष तैनातीचे स्वरूप प्रदेशानुसार बदलते. त्यामुळे संपूर्ण सीमेवरील जवानांची संख्या किंवा तैनाती एकाच आकड्यात सांगताना अधिकृत आणि अद्ययावत माहितीचा आधार घेणे आवश्यक आहे.

सध्याच्या घटनेचा संबंध अरुणाचल प्रदेशातील सुबानसिरी खोऱ्यातील ताकसिंग परिसराशी असल्याचे वृत्तांत सूचित करतात. मात्र, नेमके स्थान, घटनेचा क्रम आणि दोन्ही बाजूंच्या तैनातीबाबत अंतिम निष्कर्ष काढण्यासाठी अधिकृत माहितीची आवश्यकता आहे.

३. चीनने घुसखोरीचा प्रयत्न का करावा?

या पार्श्वभूमीवर तीन महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित होतात. चीन सीमावर्ती भागात वारंवार दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न का करतो? भारतीय सुरक्षा दल त्याला कशा प्रकारे प्रत्युत्तर देतात? आणि राष्ट्रीय स्तरावर भारताने आणखी कोणती पावले उचलली पाहिजेत?

चीनच्या सीमाविषयक धोरणाकडे केवळ काही किलोमीटर भूभाग मिळवण्याच्या प्रयत्नातून पाहता कामा नये. त्यामागे सामरिक दबाव निर्माण करणे, भारताच्या सुरक्षा व्यवस्थेची चाचपणी करणे, सीमावर्ती पायाभूत सुविधांच्या विकासाला आव्हान देणे आणि भारताच्या राजकीय नेतृत्वाच्या निर्णयक्षमतेची परीक्षा घेणे अशी अनेक उद्दिष्टे असू शकतात.

सीमावर्ती भागात वारंवार गस्त घालणे, प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेबाबत वेगवेगळे दावे करणे आणि काही भागांत आपली उपस्थिती वाढवण्याचा प्रयत्न करणे, या माध्यमांतून चीन जमिनीवरील परिस्थिती हळूहळू आपल्या बाजूने बदलण्याचा प्रयत्न करू शकतो.

अशा धोरणाला व्यापक अर्थाने सलामी-स्लाइसिंग (Salami Slicing) असे म्हटले जाते. म्हणजेच, एकाच वेळी मोठा लष्करी संघर्ष न छेडता लहान-लहान कृतींद्वारे परिस्थितीत बदल घडवून आणणे आणि प्रतिस्पर्ध्याला प्रत्येक वेळी मर्यादित प्रतिसाद देण्यास भाग पाडणे.

म्हणूनच, सीमावर्ती भागातील प्रत्येक घटनेचे विश्लेषण केवळ त्या दिवसाच्या तणावापुरते मर्यादित न ठेवता चीनच्या दीर्घकालीन सामरिक उद्दिष्टांच्या संदर्भात केले पाहिजे.

४. आधुनिक टेहळणी व्यवस्था आणि भारतीय सैन्याचा तत्पर प्रतिसाद

आधुनिक सीमासुरक्षेमध्ये टेहळणी आणि माहिती संकलनाला अत्यंत महत्त्व आहे. उपग्रहांद्वारे मिळणारी माहिती, ड्रोन, उपलब्धतेनुसार हेलिकॉप्टर आणि जमिनीवरील गस्ती पथके यांच्या मदतीने सीमावर्ती भागातील हालचालींवर लक्ष ठेवता येते.

या यंत्रणांमुळे चिनी सैनिक एखाद्या संवेदनशील भागात पुढे सरकण्याचा प्रयत्न करत असल्यास त्याची माहिती भारतीय सुरक्षा दलांना मिळण्यास मदत होते. त्यानुसार संबंधित भागात अतिरिक्त जवान पाठवणे, गस्त वाढवणे आणि प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवरील परिस्थितीवर नियंत्रण ठेवणे शक्य होते.

ताकसिंग परिसरातील घटनेतही भारतीय सुरक्षा दलांनी तत्परतेने प्रतिसाद दिल्याचे वृत्त आहे. दोन्ही बाजूंचे सैनिक समोरासमोर तैनात झाल्याचे आणि त्यांनी तात्पुरते तळ उभारल्याचे वृत्तांत सांगतात. तथापि, या विशिष्ट घटनेतील तपशीलांची अधिकृत पुष्टी आवश्यक आहे.

या प्रसंगातून एक गोष्ट स्पष्ट होते : आधुनिक युद्धतंत्रज्ञान कितीही प्रगत झाले, तरी दुर्गम सीमावर्ती भागात जमिनीवर तैनात असलेल्या जवानांची सतर्कता, शारीरिक क्षमता, नेतृत्व आणि निर्णयक्षमता यांना पर्याय नाही.

उपग्रह आणि ड्रोन आपल्याला माहिती देतात; परंतु त्या माहितीच्या आधारे योग्य वेळी योग्य निर्णय घेऊन प्रत्यक्ष जमिनीवर परिस्थिती हाताळण्याचे काम जवानच करतात.

सीमाविषयक करार आणि भारतीय सैन्याच्या कारवाईवरील मर्यादा

भारत आणि चीन यांच्यात प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवरील शांतता राखण्यासाठी विविध करार आणि विश्वासवर्धक उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत. १९९३, १९९६, २००५ आणि त्यानंतरच्या वर्षांत झालेल्या करारांचा या व्यवस्थेत महत्त्वाचा वाटा आहे.

या करारांमध्ये सीमावर्ती भागातील लष्करी हालचाली, शस्त्रांचा वापर, गस्त आणि संघर्ष टाळण्याच्या उपायांबाबत तरतुदी आहेत.

या करारांचे मूल्यमापन करताना एक मूलभूत प्रश्न विचारला पाहिजे : शांतता राखण्याच्या प्रयत्नांत भारताने कोणत्या मर्यादा स्वीकारल्या आहेत आणि त्या मर्यादांचा चीनकडून गैरफायदा घेतला जाण्याची शक्यता किती आहे?

करारांचा उद्देश युद्ध टाळणे, सीमावर्ती संघर्ष नियंत्रित करणे आणि दोन्ही बाजूंना संवादाची संधी उपलब्ध करून देणे हा आहे. परंतु, एखाद्या कराराचा अर्थ भारतीय सैन्याचे हात बांधले गेले आहेत.

भारताने शांतता राखण्याचे प्रयत्न सुरू ठेवतानाच, कोणत्याही आकस्मिक परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी आपली लष्करी सज्जता आणि आवश्यक प्रतिसाद देण्याची क्षमता कायम ठेवली पाहिजे