अरबी समुद्रात भारतीय युद्धनौका आणि पाकिस्तान नौदलाच्या जहाजामध्ये झालेली धडक ही अत्यंत गंभीर बाब आहे.

 

अरबी समुद्रात भारतीय युद्धनौका आणि पाकिस्तान नौदलाच्या जहाजामध्ये झालेली धडक ही अत्यंत गंभीर बाब आहे. जरी या घटनेत कोणतेही मोठे नुकसान झाले नसल्याचे सांगितले जात असले, तरी दोन अण्वस्त्रधारी देशांच्या नौदलांमध्ये अशा प्रकारची घटना घडणे चिंताजनक आहे. त्यामुळे या घटनेकडे केवळ अपघात म्हणून नव्हे तर व्यापक सामरिक आणि सुरक्षा दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज आहे.

ही धडक जाणीवपूर्वक घडवून आणली होती का?

सध्या उपलब्ध असलेल्या माहितीच्या आधारे ही धडक जाणीवपूर्वक घडवून आणली गेली असे ठामपणे सांगता येत नाही. तथापि, यामागे तीन शक्यता असू शकतात.

पहिली शक्यता म्हणजे पाकिस्तानकडून आक्रमक सामरिक संदेश (Strategic Signalling) देण्याचा प्रयत्न. पाकिस्तानच्या जहाजाने भारतीय युद्धनौकेच्या अतिशय जवळ येऊन तिच्या हालचालींवर लक्ष ठेवण्याचा, भारतीय नौदलाची प्रतिक्रिया तपासण्याचा किंवा आपली उपस्थिती दाखवून दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला असू शकतो. जगभरातील अनेक नौदलांमध्ये अशा प्रकारचे “शॅडोइंग” किंवा जवळून पाठलाग करण्याचे प्रकार घडत असतात.

दुसरी शक्यता म्हणजे व्यावसायिक चूक किंवा चुकीचा अंदाज. जहाजांचा वेग, दिशा, अंतर यांचा चुकीचा अंदाज, अपुरी समन्वय प्रक्रिया किंवा नेव्हिगेशनमधील त्रुटी यामुळे अनेक वेळा अपघाती धडका होतात. अमेरिकन, ब्रिटिश आणि चिनी नौदलांमध्येही अशा घटना पूर्वी घडलेल्या आहेत.

तिसरी आणि अधिक संभाव्य शक्यता म्हणजे जाणीवपूर्वक जोखीमपूर्ण वर्तन. पाकिस्तानी जहाजाने भारतीय युद्धनौकेच्या अतिशय जवळ येऊन दबाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला असावा; मात्र धडक घडवून आणणे हा त्याचा उद्देश नसावा. तथापि अशा आक्रमक हालचालींमुळे धडकेचा धोका मोठ्या प्रमाणात वाढतो.

भारताने १९९१ च्या कराराचा उल्लेख का केला?

भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने १९९१ मधील “Advance Notice on Military Exercises, Manoeuvres and Troop Movements” या करारातील कलम १० चा उल्लेख केला आहे. हा करार भारत आणि पाकिस्तानमधील लष्करी हालचालींमुळे निर्माण होणारे गैरसमज टाळण्यासाठी करण्यात आला होता.

भारताचा आरोप असा आहे की पाकिस्तानी जहाजाने या करारातील तरतुदींचे उल्लंघन करून असुरक्षित आणि अव्यावसायिक वर्तन केले. त्यामुळे ही बाब केवळ नौदल धडकेपुरती मर्यादित राहत नाही, तर द्विपक्षीय विश्वासार्हतेचाही प्रश्न निर्माण करते.

सामरिक संदर्भ

या घटनेकडे व्यापक भू-राजकीय पार्श्वभूमीतून पाहणे आवश्यक आहे. ऑपरेशन सिंदूरनंतर भारत-पाकिस्तान संबंधांमध्ये तणाव कायम आहे. अरबी समुद्रात दोन्ही देशांच्या नौदलांची देखरेख, गस्त आणि गुप्तचरविषयक हालचाली वाढल्या आहेत. अशा वातावरणात जहाजांचे जवळून निरीक्षण, पाठलाग आणि उपस्थिती दाखवण्याचे प्रयत्न वाढतात. परिणामी चुकीचा अंदाज किंवा आक्रमक हालचाली यामुळे अपघाताचा धोका वाढतो.

भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी काय करावे?

प्रथम, दोन्ही देशांमधील नौदल हॉटलाईन्स अधिक प्रभावीपणे वापरणे आवश्यक आहे. नौदल मुख्यालये, फ्लीट कमांडर्स आणि समुद्री ऑपरेशन्स केंद्रांमध्ये त्वरित संपर्क होणे गैरसमज टाळण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.

दुसरे म्हणजे, या घटनेची संयुक्त चौकशी करणे उपयुक्त ठरेल. रडार ट्रॅक, जहाजांच्या लॉगबुक नोंदी, रेडिओ संभाषणे आणि उपलब्ध इलेक्ट्रॉनिक माहितीची देवाणघेवाण केल्यास वस्तुस्थिती स्पष्ट होऊ शकते.

तिसरे म्हणजे, दोन्ही नौदलांनी जहाजांमधील किमान सुरक्षित अंतर निश्चित करणे आवश्यक आहे. जहाजे किती अंतरापर्यंत जवळ येऊ शकतात, कोणत्या वेगाने हालचाल करू शकतात आणि कोणत्या परिस्थितीत संपर्क साधावा याबाबत स्पष्ट नियम असणे गरजेचे आहे.

चौथे म्हणजे, जहाजे जवळ आल्यास ब्रिज-टू-ब्रिज रेडिओ संपर्क अनिवार्य करणे आवश्यक आहे. यामुळे प्रत्येक जहाजाची भूमिका आणि पुढील हालचाल स्पष्ट होऊ शकते.

पाचवे म्हणजे, टक्कर टाळण्याचे नियम (COLREGS), संकट व्यवस्थापन आणि जवळून जहाज चालविण्याचे प्रशिक्षण अधिक प्रभावीपणे दिले पाहिजे.

दीर्घकालीन उपाय

भारत आणि पाकिस्तानने समुद्री क्षेत्रासाठी स्वतंत्र विश्वासवर्धक उपाययोजना (Maritime Confidence Building Measures) विकसित करणे आवश्यक आहे. यामध्ये वार्षिक नौदल सुरक्षा बैठक, संयुक्त सुरक्षा चर्चा, मोठ्या नौदल सरावांची पूर्वसूचना आणि समुद्री संवाद यंत्रणा यांचा समावेश असू शकतो.

याशिवाय १९७२ मध्ये अमेरिका आणि सोव्हिएत संघ यांच्यात झालेल्या “Incidents at Sea Agreement” प्रमाणे स्वतंत्र भारत-पाकिस्तान समुद्री करार करण्याचा विचार होऊ शकतो. अशा करारामुळे धोकादायक हालचालींवर निर्बंध, चौकशी यंत्रणा आणि संकट व्यवस्थापन प्रक्रिया निश्चित करता येतील.

निष्कर्ष

सध्या उपलब्ध माहितीच्या आधारे ही निष्कर्ष

सध्या उपलब्ध माहितीच्या आधारे ही धडक पूर्णपणे जाणीवपूर्वक घडवून आणली गेली असे म्हणणे घाईचे ठरेल. तथापि भारतीय अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार पाकिस्तानी जहाजाने अत्यंत असुरक्षित, आक्रमक आणि अव्यावसायिक पद्धतीने हालचाली केल्या, ज्यामुळे धडकेचा धोका निर्माण झाला. हे वर्तन जाणीवपूर्वक दबाव निर्माण करण्यासाठी होते की केवळ चुकीचा अंदाज होता, हे रडार डेटा, संप्रेषण नोंदी आणि चौकशी अहवालांमधूनच स्पष्ट होईल.

राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने पाहता, या घटनेतील सर्वात महत्त्वाचा धडा म्हणजे समुद्रावरील कोणतीही छोटी घटना मोठ्या लष्करी संघर्षात परिवर्तित होऊ नये. व्यावसायिक नौकानयन, प्रभावी संवाद, विश्वासवर्धक उपाययोजना आणि आंतरराष्ट्रीय समुद्री नियमांचे काटेकोर पालन हेच भविष्यात अशा घटनांना रोखण्याचे सर्वात प्रभावी साधन आहे.