पाकिस्तान सध्या अंतर्गत अस्थिरता, प्रादेशिक असंतोष आणि सीमेवरील संघर्षांच्या दुहेरी कात्रीत सापडला आहे. बलुचिस्तानमधील स्वातंत्र्यलढा आणि अफगाणिस्तान सीमेवरील तणावामुळे पाकिस्तानची सुरक्षा व्यवस्था खिळखिळी झाली असून, चीनच्या महत्त्वाकांक्षी प्रकल्पांसमोरही मोठे प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे.
१. अफगाणिस्तान सीमेवरील तणाव: ड्युरंड लाईन वाद
अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान यांच्यातील संबंध सातत्याने बिघडत चालले आहेत. वादग्रस्त 'ड्युरंड लाईन'वर (Durand Line) पाकिस्तानने चौक्या उभारण्याचा व कुंपण घालण्याचा प्रयत्न केल्याने तालिबान सरकारने तीव्र विरोध दर्शवला आहे. या वादातून पाकिस्तानने अफगाण चौक्यांवर बॉम्बहल्ले केले, ज्यामुळे दोन्ही देशांच्या सीमेवर रणगाडे तैनात करण्यात आले आहेत.
अस्मितेचा संघर्ष: पाकिस्तान ड्युरंड लाईनला आंतरराष्ट्रीय सीमा मानतो, मात्र अफगाणिस्तानने या रेषेला कधीही मान्यता दिलेली नाही.
TTP चे आव्हान: सीमेवर 'तेहरिक-ए-तालिबान पाकिस्तान' (TTP) कडून पाकिस्तानी सैन्यावर सातत्याने हल्ले केले जात आहेत, ज्याला पाकिस्तान तोफा व क्षेपणास्त्रांनी प्रत्युत्तर देत आहे.
खैबर पख्तूनख्वामधील पीछेहाट: खैबर पख्तूनख्वा प्रांतात दहशतवाद्यांची ताकद इतकी वाढली आहे की, पाकिस्तानी सैन्य या भागात जमिनीवरून थेट कारवाई करण्याचे धाडस करत नाही; त्याऐवजी ते केवळ हवाई हल्ल्यांचा आधार घेत आहेत. सध्या पाकिस्तानी सैन्याचा जवळपास निम्मा भाग या अंतर्गत दहशतवादविरोधी मोहिमांमध्ये अडकला आहे.
२. बलुचिस्तानमधील स्वातंत्र्य चळवळ आणि चीनचा 'नवा सापळा'
अफगाणिस्तान हा इतिहासात नेहमीच महासत्तांना आव्हान देणारा प्रदेश ठरला असल्याने त्याला 'साम्राज्यांची स्मशानभूमी' (Graveyard of Empires) म्हटले जाते. आज पाकिस्तान आणि चीनसाठी बलुचिस्तानही तसाच एक घातक सापळा ठरत आहे.
स्थानिक संताप आणि नियंत्रण गमावलेली स्थिती: बलुचिस्तानमध्ये वाढत्या अस्थिरतेमुळे पाकिस्तानने या प्रांताच्या बहुतांश भागावरील प्रशासकीय व लष्करी नियंत्रण गमावले आहे. चीनने ग्वादर बंदर आणि CPEC (China-Pakistan Economic Corridor) प्रकल्पांमध्ये प्रचंड गुंतवणूक केली आहे; परंतु चीन आपली नैसर्गिक संसाधने लुटत आहे आणि पाकिस्तान सरकार त्याला पाठबळ देत असल्याची तीव्र भावना बलुच जनतेमध्ये आहे.
चिनी प्रकल्पांवरील हल्ले: 'बलुच लिबरेशन आर्मी' (BLA) आणि 'बलुच लिबरेशन फ्रंट' (BLF) यांसारख्या संघटनांकडून CPEC प्रकल्प, पायाभूत सुविधा आणि चिनी अभियंत्यांच्या ताफ्यांवर सतत आत्मघाती व लक्ष्यित हल्ले केले जात आहेत. यामुळे या प्रकल्पांचा खर्च अवाढव्य वाढला आहे.
चीनची हतबलता आणि बदललेली रणनीती: पाकिस्तानी सैन्य चिनी नागरिकांचे रक्षण करण्यास पूर्णपणे असमर्थ ठरल्याने, चीनने आता थेट बलुच बंडखोर गटांशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. मात्र, बलुच स्वातंत्र्यसेनानींची मुख्य मागणी 'स्वतंत्र बलुचिस्तान' ही असल्याने ते चीनशी तडजोड करण्याची शक्यता नगण्य आहे.
या संघर्षाचे गंभीर परिणाम:
चीनवर परिणाम: अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक बुडण्याचा धोका निर्माण झाला असून, चीनच्या महत्त्वाकांक्षी 'बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह' (BRI) प्रकल्पाच्या यशावर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले आहे.
पाकिस्तानवर परिणाम: बलुचिस्तान हा पाकिस्तानच्या एकूण भूभागाच्या सुमारे ४८ टक्के इतका विस्तीर्ण आहे. या चळवळीला आंतरराष्ट्रीय पाठिंबा मिळून बलुचिस्तान स्वतंत्र झाल्यास, पाकिस्तानचे भौगोलिक अस्तित्व आणि अखंडता धोक्यात येईल.
३. चारी बाजूंनी वेढलेले पाकिस्तान आणि नेतृत्वाची दिशाहीनता
एकीकडे देशांतर्गत हिंसाचार, आर्थिक दिवाळखोरी आणि फुटीरतावादी चळवळी शिगेला पोहोचल्या असताना, पाकिस्तानचे राज्यकर्ते मात्र अंतर्गत कारभार सुधारण्याऐवजी परदेशी दौऱ्यांमध्ये आणि महासत्तांना खूश करण्यात व्यग्र आहेत.
अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष (उदा. डोनाल्ड ट्रम्प) किंवा सौदी अरेबियासारख्या प्रमुख मुस्लिम राष्ट्रांना खूश केल्यास पाकिस्तानमधील अंतर्गत सुरक्षा संकटे आणि हिंसाचार आपोआप कमी होतील, असा त्यांचा भ्रम आहे. मात्र, अंतर्गत प्रश्नांवर ठोस उपाययोजना केल्याशिवाय बाह्य मदतीने ही परिस्थिती सुधारणे पूर्णपणे अशक्य आहे. नेतृत्वाच्या या चुकीच्या प्राधान्यांमुळे भविष्यात पाकिस्तानची अंतर्गत व बाह्य सामरिक स्थिती अधिकच ढासळणार आहे.
४. भविष्यातील युद्धपद्धती आणि भारतासाठी धडा
भविष्यातील युद्धे ही पारंपरिक आणि अपारंपरिक (Asymmetric) युद्धपद्धतींचे संमिश्र रूप असतील. या जटिल आणि अनपेक्षित धोक्यांचा सामना करण्यासाठी भारताला आपल्या लष्करी क्षमतेचे सतत मूल्यांकन आणि आधुनिकीकरण करणे गरजेचे आहे.
'ऑपरेशन सिंदूर' दरम्यान भारतीय सैन्याने ड्रोन युद्धकौशल्याचा अत्यंत प्रभावी वापर करून शत्रूला नामोहरम केले. तथापि, सध्या सुरू असलेल्या रशिया-युक्रेन आणि इस्रायल-हमास युद्धांमध्ये ड्रोन्सचा वापर अतिशय नाविन्यपूर्ण आणि बहुआयामी पद्धतीने केला जात आहे. या जागतिक युद्धातील ड्रोन रणनीतीचा सखोल अभ्यास करून, भारत आपल्या ड्रोन युद्धकौशल्याला आणि हवाई संरक्षण प्रणालीला अधिक अजेय बनवू शकतो.
No comments:
Post a Comment