इलनेस’कडून वेलनेसकडे नेणारा दीपस्तंभ: डॉ. आनंद नाडकर्णी
ज्येष्ठ मानसोपचारतज्ज्ञ, समाजसुधारक, लेखक, नाटककार आणि सामाजिक संस्थांचे विश्वस्त—अशा अनेक भूमिकांनी एकत्रितपणे ओळखले जाणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. आनंद नाडकर्णी. ‘आयपीएच’ आणि ‘मुक्तांगण’ यांसारख्या कार्यांच्या माध्यमातून त्यांनी केवळ उपचार केले नाहीत, तर विचारसरणी बदलण्याचा प्रयत्न केला. ‘शहाण्यांचा सायकॅट्रिस्ट’ म्हणून ते ज्या उबदार, समजून घेणाऱ्या पद्धतीने बोलायचे आणि रुग्णांना जवळ करायचे, त्याची छाप हजारो लोकांच्या मनावर कायमची उमटली. शुक्रवार, दि. 15 मे रोजी त्यांच्या प्राणज्योती मालवली—आणि त्यानिमित्ताने त्यांच्या जीवनातील वेधक वाटचालीचा हा लेख, त्यांच्या स्मृतींना उजाळा देत माणुसकीच्या दीपाला उजळण्याचा प्रयत्न करतो.
1) गिरणगावचे दुःख आणि व्यसनमुक्तीची पहिली लाट
अंदाजे 38–39 वर्षांपूर्वीचा तो काळ. मुंबईतील ‘केईएम’ रुग्णालयातील मनोविकारशास्त्र विभागाची 15 नंबरची ओपीडी आणि वॉर्ड 19—ही ठिकाणे त्या दिवसांत केवळ हॉस्पिटलमधील खोल्या नव्हती, तर त्या काळातील सामाजिक संकटांची थेट झलक होती. कारण गिरण्या बंद पडल्यावर निर्माण झालेल्या औद्योगिक व आर्थिक घसरणीचे परिणाम ‘केईएम’पर्यंत पोहोचत होते. गिरणगावच्या वेशीवरच रुग्णालय असल्याने या संकटाचे चटके ओपीडीतील गर्दीत, रुग्णांच्या तुटलेल्या चेहऱ्यावर आणि त्यांच्या बोलण्यातून स्पष्ट दिसत होते.
गिरण्या कुलूपबंद होताच कामगारांची उपजीविका संपली. नोकर्या गेल्या, काळजी वाढली आणि घरातल्या कर्त्यांच्या मनावर नैराश्याचा अंधार दाटला. अशी अस्थिरता अनेकदा एका कठीण मार्गाकडे नेते—आणि तेथेच दारूच्या व्यसनाचा भडका वाढू लागला. ‘हसतीखेळती कुटुंबे’ देशोधडीला लागली, तर काही घरांत शांततेच्या नावाखाली भय, तणाव आणि अपराधीपणा पसरत गेला.
त्याच काळात केईएममध्ये मनोविकारशास्त्रात एमडी करत असलेल्या आनंद नाडकर्णी हे आपल्या विभागप्रमुख डॉ. एल. पी. शहा यांच्या मार्गदर्शनाखाली या कामगारांच्या मानसिक स्थितीचा सखोल अभ्यास करत होते. व्यसन फक्त एक सवय नसून ती माणसाच्या मनातील भीती, असहायता, सामाजिक अपमान आणि जगण्याच्या तुटलेल्या अर्थाशी घट्ट गुंफलेली असते—ही जाणीव त्यांच्या संशोधनाच्या केंद्रस्थानी होती.
योगायोगाने त्याच काळात डॉ. अनिल अवचट व्यसनमुक्तीच्या क्षेत्रात क्रांती घडवत होते. आनंदसोबत त्यांचेही विचार आणि कार्य काही समान ध्येयाकडे झुकले—म्हणजे व्यसनाकडे केवळ गुन्हा म्हणून न पाहता, एक मानवी समस्या म्हणून पाहणे.
2) फक्त औषधोपचार नव्हे—समाजमानस समजून घेणे
गर्द ओपीडी, आत रुग्णांची तपासणी—या चौकटीत आनंद नाडकर्णी मर्यादित राहिले नाहीत. त्यांच्या आतला चिकित्सक डॉक्टर आणि बाहेरचा संवेदनशील माणूस सतत एकमेकांना मार्ग दाखवत होता. कारण अनेक रुग्ण समोर येत आणि खालावलेल्या आवाजात म्हणत:
“जबाबदार्या खूप आहेत हो, कमावणारा मी एकटा…”
ही वाक्ये ऐकल्यावर फक्त एक निदान नोंदवणे पुरेसे वाटत नव्हते. आनंदचे मन आतून हेलावून जायचे. त्यांना जाणवले की दारूच्या व्यसनाचे मूळ थेट वैद्यकीय लक्षणांपलीकडे आहे—ते कुटुंबाची आर्थिक भिती, नोकरी गेल्यावरची सामाजिक मानहानी, आणि ‘आता काही होणार नाही’ अशी वाटणारी मानसिक शरणागती यात दडलेले आहे.
म्हणून त्यांनी ‘पेशंट’ हा शब्द जरी वापरायचा असला, तरी तो शब्द त्यांच्या मनात मानवी व्यक्तिमत्त्व कमी करत नव्हता. त्यांनी रुग्णांच्या कहाण्या गोळा केल्या. घरचं वातावरण, नातेवाईकांच्या प्रतिक्रिया, कामगारांच्या सामूहिक दुःखाची रेषा—हे सर्व त्यांनी अभ्यासले आणि मग त्यावर मनोसामाजिक परिणामांचे भक्कम संशोधन उभे केले.
परंतु फक्त ओपीडीतील उपचार पुरेसे नाहीत—हे त्यांना ठाऊक होते. म्हणूनच त्यांनी वर्तमानपत्रांतून सतत सडेतोड लेखन केले. दूरदर्शनवर विशेष कार्यक्रम करून त्यांनी समाजाला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला. या सगळ्यातून एकच संदेश पुढे येत होता:
व्यसनाच्या आणि मानसिक आजारांच्या पलीकडे जाऊन माणसाचे मन वाचणे आवश्यक आहे.
आणि म्हणूनच आनंद नाडकर्णी हा त्या काळातील ‘तरुण डॉक्टर’ नव्हता—तो समाजासाठी एक प्रकारचा दीपस्तंभच होता.
3) विज्ञानाची बुद्धिमत्ता आणि कलेचे हृदय
आनंद नाडकर्णी यांचा प्रवास हुशारीपुरता मर्यादित नव्हता; त्यात सर्जनशीलता होती. 1976 साली केईएममध्ये एमबीबीएसच्या दिवसांत जळगावहून आलेला तो हुशार विद्यार्थी अभ्यासासोबत वाचत-लिहित राहिला. मुंबई विद्यापीठातील एमडी परीक्षेत तो पहिला आला—ही त्याच्या शिस्तबद्ध बुद्धीची साक्ष. पण केवळ निकालांपर्यंत तो थांबला नाही.
‘महाराष्ट्र टाइम्स’च्या ‘हवा कॉलेज’मधून लिहिणारा लेखक म्हणूनही त्याची ओळख निर्माण झाली. वर्गमित्र सांगतात—तो तल्लख, नम्र, संसर्गजन्य हसणारा, आणि गप्पांमध्ये विचारांची ऊर्जा देणारा. आजूबाजूच्या वातावरणात त्याच्या विनोदाने हलकेपणा येत असे.
डॉक्टर, लेखक आणि वक्ता या ओळखींपलीकडे त्याच्यात एक संवेदनशील कलाभिरुची होती. विशेषतः त्याला ‘फिश’चा छंद होता—म्हणजेच तो केवळ शैक्षणिक जगात जगणारा नव्हता, तर मानवी आयुष्याच्या साध्या आनंदांनाही जपणारा होता. म्हणूनच त्याचं व्यक्तिमत्त्व ‘उत्कृष्ट माणूस’ म्हणून उभं राहिलं.
4) ‘शहाण्यांचा सायकॅट्रिस्ट’: कलंक कमी करणारे शब्द
त्या काळात मानसिक आजारांविषयी समाजात गैरसमज होते. ‘वेडेपण’ या शब्दाला शिक्का बसलेला होता. व्यसनालाही बर्याच ठिकाणी गुन्हेगारीचा भाग समजलं जात होतं. अशावेळी एखाद्या डॉक्टरने फक्त लक्षणांवर उपचार करणे पुरेसे ठरत नाही—कारण रुग्णाच्या मनात आधीच अपराधीपणा आणि सामाजिक भीती निर्माण झालेली असते.
इथेच आनंद नाडकर्णी यांचा वेगळेपणा ठळकपणे दिसतो. त्यांनी ‘सहानुभूती आणि वैद्यकीय दृष्टिकोनातून’ या विषयाकडे पाहिले. 1988 मध्ये अमली पदार्थांच्या विळख्याबद्दल समाज अनभिज्ञ असताना त्यांनी ‘गर्दच्या विळख्यात’ लिहून धोक्याची घंटा वाजवली.
पण त्यांच्या कार्याचा सर्वात प्रभावी भाग भाषेत दिसतो. त्यांनी रुग्णांना ‘पेशंट’ न म्हणता ‘शुभार्थी’—म्हणजे बरे होऊ इच्छिणारे—असे संबोधले. आणि त्यांच्या नातेवाईकांना ‘शुभंकार’—म्हणजे सोबत देणारे—असे शब्द दिले.
हे शब्द केवळ नामकरण नव्हते. ते मानसिक आजारांशी जोडला जाणारा कलंक (Stigma) कमी करण्याचा एक प्रयत्न होता. ‘मी रोगट आहे’ असा अर्थ मनात बसण्याऐवजी ‘मी बरा होण्यासाठी प्रयत्न करतो/करते’ असा आत्मविश्वास निर्माण होतो. रुग्ण आणि कुटुंब यांना उपचारप्रक्रियेत सामील होण्याचा नैतिक आधार मिळतो.
5) ‘मुक्तांगण’ आणि ‘आयपीएच’: क्लिनिकच्या चार भिंतीपलीकडे
आनंद नाडकर्णी यांनी संस्थांची उभारणी व्यक्तिकेंद्री न ठेवता ध्येयाभोवती केंद्रित केली. ‘ठाण्यातील इन्स्टिट्यूट फॉर सायकोलॉजिकल हेल्थ’ म्हणजेच ‘आयपीएच’—त्यांच्या दृष्टिकोनातून ते फक्त एक क्लिनिक नव्हते, तर एक लोकचळवळ बनण्याचा प्रयत्न होता.
त्यांनी मानसोपचाराला रुग्णालयाच्या पांढऱ्या भिंतींमधून बाहेर काढले. त्यांच्या शब्दांत आणि त्यांच्या कृतीतून पुढे आलेली कल्पना होती—
‘इलनेस ते वेलनेस’ (Illness to Wellness).
याचा अर्थ फक्त आजार कमी करणे एवढा नाही. तर आयुष्य जगण्याची गुणवत्ता, मानसिकदृष्ट्या सक्षम होणे, वर्तनसंवाद बदलणे, आणि समाजाला मानसिकदृष्ट्या साक्षर बनवणे—हे व्यापक उद्दिष्ट त्यामागे होते.
आयपीएचच्या माध्यमातून त्यांनी कामाच्या विविध धाग्यांना आधार दिला:
- लहान मुलांच्या मनाचा कानोसा घेणारे बालमानसशास्त्र केंद्र
- संकटात सापडलेल्यांना त्वरित मदत देणारी हेल्पलाईन
- तरुणांच्या स्वप्नांना पंख देणारा ‘वेध’सारखा महाउत्सव
सरांनी प्रत्येक उपक्रमात व्यावसायिक उत्कृष्टतेसोबत मानवी मूल्यांचा सुवर्णमध्य साधला. आणि हीच त्यांच्या दूरदृष्टीची सर्वात मोठी पावती होती.
6) ‘आयपीएच’ म्हणजे केवळ संस्था नव्हे—मानवी चळवळ!
‘आयपीएच’ आज एका छोट्या रोपट्यासारखा उगवून वटवृक्ष झाला आहे—ही केवळ संस्थेची वाढ नाही, तर आनंद नाडकर्णी यांच्या तत्त्वज्ञानाची सतत वाढ आहे. मानसोपचाराकडे समाजाचा दृष्टीकोन बदलताना त्यांनी त्या बदलाची दिशा ठरवली.
आज जे लोक त्यांच्याशी जोडलेले आहेत, त्यांना जाणवतं: आनंद यांनी कामात ‘मी’ कधीच पुढे केले नाही. ‘आपण’ हा भाव प्रत्येक उपक्रमातून दिसत राहिला. म्हणूनच आयपीएचचा प्रवास एका डॉक्टरच्या कारकिर्दीइतका मर्यादित न राहता समाजाच्या मनाशी जोडला गेला.
तेव्हा जाणवतं—हे कार्य केवळ उपचार देण्याचे नव्हते; ते अर्थपूर्ण जीवनाची समज देणारी चळवळ होती.
7) वेळेचे अचूक व्यवस्थापन, अफाट वाचन आणि कल्पकता
आनंद नाडकर्णी यांच्या अफाट कामाच्या वेगामागे एक गुपित होते: त्याचे अत्यंत शिस्तबद्ध टाईम मॅनेजमेंट आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन. प्रवासाचा कंटाळा तो ‘वेळ वाया जाण्यापासून’ वाचवण्यासाठी वापरत असे. प्रवासात तो वेळ लिहिण्यासाठी, स्केचेस काढण्यासाठी आणि निरीक्षणे टिपण्यासाठी वापरत असे.
त्याचे वाचन अफाट होते. कथांपासून ते उपनिषदे, वेद आणि पाश्चात्त्य मानसशास्त्रातील नवनवीन संशोधनांपर्यंत तो भरभरून वाचत असे. यामुळे त्याच्या विचारांना केवळ शास्त्रीय आधार मिळत नव्हता; त्यात मानवी आयुष्याचा सुगंधही मिसळलेला असे.
या प्रवासात त्याला काही समर्थ साथी लाभल्या—त्याच्यातील गुण ओळखून जोपासणारे आणि खर्या अर्थाने ‘नर्चर’ करणारे सहकार्यांचा हात त्याला मिळाला. त्यापैकी डॉ. शुभा थत्ते आणि अनुराधा सोवनी यांच्यासारखे खंबीर, विचारी आणि समविचारी सहकारी—आणि म्हणूनच आयपीएचचा हा डोलारा इतका यशस्वीपणे उभा राहू शकला.
8) अष्टपैलू सृजनशीलता: एका देहात अनेक कलावंत
डॉ. नाडकर्णी हे केवळ मानसोपचारतज्ज्ञ नव्हते; त्यांच्यात कलेचा श्वास होता. मानसशास्त्र जर त्यांची माता असेल, तर कला हा त्यांचा प्राण होता.
लेखक आणि तत्त्वज्ञ:
मराठीत तब्बल 27 हून अधिक पुस्तके त्यांनी लिहिली. ‘एका सायकॅट्रिस्टची डायरी’, ‘स्वभाव-विभाव’, ‘मुक्तिपत्रे’, ‘हेही दिवस जातील’—अशी नावे फक्त पुस्तकांची नाहीत, तर अनेक वाचकांच्या मनाला आधार देणारी शिदोरी आहेत. विशेषतः नैराश्याच्या गर्तेतून बाहेर काढणारे ‘हेही दिवस जातील’ अनेकांसाठी आयुष्याचा पाथफाइंडर ठरले.
नाट्य आणि संगीत:
स्वामी विवेकानंद आणि भगिनी निवेदिता यांच्या शेवटच्या भेटीवर त्यांनी लिहिलेले नाटक त्यांच्या संवेदनशील लेखकपणाची साक्ष देते. ते कवी होते; त्यांचे गायन सुरेल होते आणि तबल्यावर त्यांची हातांची ताकदही तितकीच प्रभावी होती.
चित्रे आणि रेखाटने:
देशविदेशात फिरताना ते केवळ निसर्ग पाहत नसत, तर त्या ठिकाणच्या रेषा, रंग आणि आकारांचे ‘लाईन स्केचेस’ डायरीत उतरवत. मित्रांना दाखवताना त्यांचा चेहरा एखाद्या लहान मुलासारखा उत्साहाने आणि कुतूहलाने उजळून निघत असे.
यातून दिसतं—त्यांच्यातील मनोविज्ञान आणि कलेचा दुवा एकमेकांपासून वेगळा नव्हता. मानवी मनाचे बारकावे ते सृजनशीलतेतूनही समजावून सांगत.
9) तर्क आणि भावनेचा सुवर्णमध्य
त्यांच्या विचारांमध्ये तर्क होता, पण त्यात भावना हरवत नव्हती. त्यामुळेच ते REBT (Rational Emotive Behavior Therapy) भारतभर पसरवण्यासाठी झटले. तळागाळातील लोकांपर्यंत ही पद्धत पोहोचावी म्हणून त्यांनी ठाण्यात दरवर्षी वर्ग भरवले—आणि ते खऱ्या अर्थाने ज्ञानोत्सव ठरले.
या वर्गांत वयाचा फारसा भेद नव्हता. दिग्गजही लहान मुलासारखी उत्सुकतेने विचार ऐकत बसत असत. स्पष्ट विचार, अथांग संयम, आणि हुकूमशाही न करता समोरच्या माणसाला मित्रासारखा निष्पक्ष सल्ला देणे—ही आनंद नाडकर्णी यांची खासियत होती.
डिजिटल युगाचे महत्त्व त्यांनी ओळखले. ‘युट्यूब’च्या माध्यमातून त्यांनी अनेक लोकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी साधली. जुन्या ज्ञानाला आधुनिक माध्यमांची जोड देऊन त्यांनी संवादाचा नवा पूल बांधला.
आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे—ज्या काळात ‘बायोलॉजिकल सायकियाट्री’ची मोठी लाट येऊन मेंदूतील रसायनांवरच सर्व लक्ष केंद्रीत होत होते, त्यावेळी आनंद नाडकर्णी त्या प्रवाहात पूर्णपणे वाहून गेले नाहीत. त्यांनी मानवी मनाच्या शक्तीवर विश्वास कायम ठेवला.
त्यांच्या मनमोकळ्या हास्यासोबत त्यांनी दिलेलं विधान स्मरणात राहतं:
“मनोविकारशास्त्रातील जीवशास्त्र अतिबुद्धिवान लोकांसाठी असेलही; पण आपण मात्र मनाची साधी-सरळ माणसे आहोत. म्हणूनच, आपण मनाचे उपचार मनाच्याच माध्यमातून करतो!”
10) निखळलेला कोपरा: पोलिओचा आघात आणि मनाचे असीम क्षितिज
आनंदचा प्रवास सोपा नव्हता. लहानपणी त्याला झालेल्या पोलिओच्या आघाताने शारीरिक मर्यादा मिळाल्या. पण या मर्यादांनी त्यांच्या मनाला बंदिस्त केले नाही. उलट संघर्षातून त्यांच्यात संवेदनशीलता अधिक धारदार झाली. आणि पुढे या संवेदनशीलतेने हजारो रुग्णांचे आयुष्य प्रकाशमान केले.
ते ‘साध्या रुग्णां’च्या पलीकडेही विचार करत. ‘देवराई’सारख्या चित्रपटांतून त्यांनी ‘स्किझोफ्रेनिया’सारखे क्लिष्ट विषय लोकांसाठी सुलभ करून मांडले. याचा अर्थ—क्लिनिकच्या भाषेतच नाही, तर कलाकृतींच्या भाषेतही त्यांनी माणसांपर्यंत समज पोहोचवली.
त्यांचा ‘माईंड’वरचा विश्वास त्यांच्या कार्याच्या प्रत्येक पावलात दिसत राहिला. जैवशास्त्र ठीक आहे; पण माणसाच्या मनातील आशा, विचार, आणि वर्तनबदल हे तितकेच महत्त्वाचे—ही त्यांची भूमिका होती.
उपसंहार: संथ, सुजाण प्रकाशासारखी स्मृती
वैद्यकीय जगतातील तर्कवादाचा प्रसार करणारा, अफाट प्रतिष्ठा, संसर्गजन्य ऊब आणि अखंड ऊर्जा यांचं मूर्तिमंत रूप—असा अद्भुत, रचनात्मक हीलर आणि आमचा सहकारी आज दूरच्या प्रवासाला निघून गेला आहे.
त्यांची संवेदनशीलता आणि अफाट सृजनशीलता आपल्याभोवती एखाद्या संथ, सुजाण प्रकाशासारखी रेंगाळत राहील. कारण त्यांनी केवळ उपचार दिले नाहीत; त्यांनी जगण्याची दिशा दिली.
इलनेसला वेगळ्या दृष्टीने पाहण्याऐवजी त्यांनी वेलनेसचा मार्ग दाखवला—आणि तो मार्ग लोकांच्या मनात रुजवला.
डॉ. आनंद नाडकर्णी यांच्या स्मृतींना भावपूर्ण श्रद्धांजली. त्यांच्या कार्याने प्रेरित होऊन आपणही मानसिक आरोग्याबाबत अधिक सहानुभूती, अधिक समज आणि अधिक जागरूकता जोपासूया—हीच खरी श्रद्धांजली ठरेल
No comments:
Post a Comment