युद्धाचा आजचा बारावा दिवस आहे तरी इराण कसा लढतोय? अमेरिका आणि इस्त्रायल कुठे चुकले? अमेरिकेच्या मित्र राष्ट्रांवर हल्ला करण्याची काय होती रणनीती?याचे विश्लेषण करा.

आज युद्धाचा १२ वा दिवस (१२ मार्च २०२६) असून, पश्चिम आशियातील परिस्थिती अत्यंत स्फोटक बनली आहे. २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या भीषण हवाई हल्ल्यांनंतर सुरू झालेल्या या संघर्षाने आता संपूर्ण आखाती देशाला आपल्या कचाट्यात घेतले आहे.

या युद्धाचे लष्करी आणि धोरणात्मक विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. इराण कसा लढतोय? (इराणची युद्धनीती)

इराणची पारंपरिक लष्करी शक्ती अमेरिका किंवा इस्रायलच्या तुलनेत कमी असली, तरी त्यांनी 'असममित युद्धनीती' (Asymmetric Warfare) आणि 'सेकंड-ऑर्डर कोअर्सन' (Second-order Coercion) या तंत्रांचा प्रभावी वापर केला आहे:

• प्रॉक्सी नेटवर्कचा सक्रिय वापर: इराणने स्वतः थेट लढण्यासोबतच लेबनॉनमधील हिजबुल्ला आणि इराक-सीरियातील मिलिशिया गटांना सक्रिय केले आहे. यामुळे इस्रायलला केवळ एका सीमेवर नाही, तर अनेक आघाड्यांवर (Multiple Fronts) लढावे लागत आहे.
• होर्मुझची कोंडी आणि जागतिक दबाव: इराणने होर्मुझची सामुद्रधुनी 'शस्त्र' म्हणून वापरली आहे. व्यापारी जहाजांवर हल्ले करून आणि ही सामुद्रधुनी बंद करण्याची धमकी देऊन त्यांनी जागतिक तेल बाजारात खळबळ उडवून दिली आहे (ब्रेंट क्रूड $१०० च्या पार गेले आहे). याद्वारे जगाने अमेरिकेवर युद्ध थांबवण्यासाठी दबाव आणावा, ही त्यांची मुख्य रणनीती आहे.
• हॉरिजॉन्टल एस्केलेशन (Horizontal Escalation): युद्ध केवळ इराणच्या भूमीपुरते मर्यादित न ठेवता, त्यांनी ते संपूर्ण प्रदेशात (कुवेत, युएई, बहरीन) पसरवले आहे.

२. अमेरिका आणि इस्रायल कुठे चुकले?

विश्लेषकांच्या मते, या युद्धात अमेरिका आणि इस्रायलकडून काही गंभीर त्रुटी झाल्या आहेत:

• इंटेलिजन्स फेल्युअर आणि नागरी जीवितहानी: २८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिकेने केलेल्या 'टोमॅहॉक' क्षेपणास्त्र हल्ल्यात दक्षिण इराणमधील मिनाब (Minab) येथील एका प्राथमिक शाळेवर हल्ला झाला, ज्यात १७० हून अधिक मुलांचा मृत्यू झाला. जुन्या गुप्तचर माहितीच्या (Outdated Data) आधारे हा हल्ला करण्यात आला होता, ज्यामुळे अमेरिकेवर जागतिक स्तरावर टीकेची झोड उठली आहे.
• चुकीचा अंदाज (Miscalculation): अमेरिका-इस्रायलला वाटले होते की सर्वोच्च नेते अली खमेनेई यांच्या निधनानंतर इराणची व्यवस्था कोसळेल. परंतु, इराणने अपेक्षेपेक्षा जास्त वेगाने आणि तीव्रतेने प्रत्युत्तर दिले.
• मोहिमेचा खर्च: पेंटागॉनच्या अंदाजानुसार, पहिल्या ६ दिवसांतच अमेरिकेला $११.३ अब्ज खर्च आला आहे. युद्धाचा हा अवाढव्य खर्च आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होणारा परिणाम याचा अंदाज घेण्यात हे देश कमी पडले असावेत.

३. अमेरिकेच्या मित्र राष्ट्रांवर हल्ल्याची रणनीती काय?

इराणने थेट अमेरिका किंवा इस्रायलला भिडण्याऐवजी त्यांच्या प्रादेशिक मित्र राष्ट्रांना (सौदी अरेबिया, युएई, कुवेत, बहरीन) लक्ष्य केले आहे. यामागे स्पष्ट रणनीती आहे:

• मित्र राष्ट्रांना 'होस्टेज' (Hostage) बनवणे: इराणला माहीत आहे की हे देश अमेरिकेचे महत्त्वाचे धोरणात्मक भागीदार आहेत. जर या देशांच्या तेल शुद्धीकरण प्रकल्पांवर किंवा नागरी विमानतळांवर (उदा. कुवेत एअरपोर्ट, दुबई क्रीक) हल्ले झाले, तर हे देश स्वतःहून अमेरिकेला युद्ध थांबवण्यासाठी विनंती करतील.
• अमेरिकन तळांना लक्ष्य करणे: कतारमधील अल-उदेद किंवा बहरीनमधील ५ व्या ताफ्याच्या (5th Fleet) तळावर हल्ले करून इराणने अमेरिकेची रसद तोडण्याचा प्रयत्न केला आहे.
• प्रादेशिक अस्थिरता: शेजारील अरब राष्ट्रांवर दबाव टाकून इराणला हे सिद्ध करायचे आहे की, अमेरिकेसोबतची मैत्री त्यांना सुरक्षित ठेवू शकत नाही.

---

निष्कर्ष: सध्या इराणची क्षेपणास्त्र डागण्याची क्षमता पहिल्या दिवसाच्या तुलनेत ९० टक्क्यांनी घटली असली, तरी त्यांनी निर्माण केलेली आर्थिक आणि राजनैतिक कोंडी अमेरिका-इस्रायलसाठी मोठी डोकेदुखी ठरत आहे.