भारतीय लष्करासाठी 'गेम चेंजर' संरक्षण करार: जावेलीन आणि एक्सकॅलिबर प्रणालीचे सामरिक महत्त्व

 

  (निबंधाचा मसुदा)

१. प्रस्तावना (Introduction)

• हुक (Hook): आधुनिक युद्धकाळात तंत्रज्ञानावर आधारित अचूकता आणि गतिमानतेचे महत्त्व. जुनी शस्त्रास्त्रे आणि नवीन 'स्मार्ट' प्रणाली यांच्यातील फरक.

• कराराचा तपशील: अमेरिकेच्या डिफेन्स सिक्युरिटी कोऑपरेशन एजन्सी (DSCA) ने जावेलीन (Javelin) आणि एम९८२ एक्सकॅलिबर (M982 Excalibur) या दोन प्रमुख शस्त्र प्रणालींच्या विक्रीसाठी अमेरिकन काँग्रेसकडे तपशील जाहीर करण्याची बातमी.

• हा करार भारताच्या संरक्षणासाठी किती महत्त्वाचा आहे, या दोन्ही प्रणालींची तांत्रिक वैशिष्ट्ये काय आहेत आणि चीन व पाकिस्तानच्या सीमावर्ती आव्हानांना तोंड देण्यासाठी भारतीय लष्कराची क्षमता कशी वाढवतात, याचे विश्लेषण.

---

२. जावेलीन क्षेपणास्त्र प्रणाली (FGM-148 Javelin ATGM) चे महत्त्व

२.१ जावेलीनची तांत्रिक वैशिष्ट्ये: 'अग्निशमन आणि विसरा' (Fire-and-Forget) तंत्रज्ञान

• परिचय: जावेलीन ही एक पोर्टेबल (वाहून नेण्यायोग्य), रणगाडा-विरोधी (Anti-Tank Guided Missile - ATGM) प्रणाली आहे.

• 'फायर-अँड-फॉरगेट' क्षमता: डागल्यानंतर ऑपरेटरला लगेच सुरक्षित स्थानी जाता येते (Man-in-the-Loop ची गरज नाही). या 'लॉक-ऑन' क्षमतेमुळे ऑपरेटरचे प्राण वाचतात.

• मार्गदर्शन प्रणाली: इन्फ्रारेड इमेजिंग साधने (IIR) वापरून लक्ष्य भेदणे.

• प्रक्षेपणाचे प्रकार:

  • टॉप अटॅक मोड (Top Attack Mode): रणगाड्याच्या छतावर (Top) हल्ला करणे. रणगाड्याचा सर्वात कमकुवत भाग म्हणजे छत असते.

  • डायरेक्ट अटॅक मोड (Direct Attack Mode): बंकर किंवा इमारतींना नष्ट करण्यासाठी सरळ हल्ला करणे.

२.२ भारतीय लष्करासाठी जावेलीन 'गेम चेंजर' का ठरेल?

• पर्वतीय प्रदेशातील युद्ध: चीनच्या सीमेवर (LAC) आणि पाकिस्तानच्या सीमेवर (LoC) डोंगराळ प्रदेशात तैनात असलेल्या भारतीय पायदळ (Infantry) तुकड्यांसाठी हे अत्यंत प्रभावी आहे. पोर्टेबल असल्याने ते वेगाने तैनात केले जाऊ शकते.

• रणगाड्यांचा वाढता धोका: चीन आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या आणि आधुनिक रणगाडा ताफ्याला (उदा. PLA चे Type 99, पाकिस्तानचे T-80UD) तोंड देण्यासाठी हे एक अत्यंत आवश्यक आणि आधुनिक प्रत्युत्तर आहे.

• सिद्ध क्षमता: जावेलीनने अनेक युद्धभूमीवर आपली क्षमता सिद्ध केली आहे (उदा. युक्रेन युद्धात रशियन रणगाड्यांविरुद्ध याची प्रचंड परिणामकारकता दिसून आली आहे).

---

३. एक्सकॅलिबर प्रोजेक्टाइल (M982 Excalibur) तोफ गोळ्याचे महत्त्व

३.१ एक्सकॅलिबरची तांत्रिक वैशिष्ट्ये: 'स्मार्ट आर्टिलरी' क्रांती

• परिचय: एक्सकॅलिबर हा एक प्रोजेक्टाइल (तोफगोळा) असून त्याला स्मार्ट बॉम्ब प्रमाणे 'स्मार्ट प्रोजेक्टाइल' म्हटले जाते. हे तोफेतून डागले जाते.

• मार्गदर्शन प्रणाली: ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टीम (GPS) आणि इनर्शियल नेव्हिगेशन सिस्टीम (INS) वापरून मार्गदर्शन. यामुळे लक्ष्य अचूकपणे भेदले जाते.

• अचूकता (Precision): पारंपरिक (Un-Guided) तोफगोळ्यांपेक्षा याची अचूकता शेकडो पटीने जास्त आहे. हे लक्ष्य चुकण्याची शक्यता कमी (Less than 4 meters CEP - Circular Error Probable) करते.

• विस्तारित श्रेणी (Extended Range): पारंपरिक तोफगोळ्यांच्या तुलनेत याची मारा करण्याची क्षमता (Range) खूप जास्त आहे, ज्यामुळे हे दूरच्या लक्ष्यांनाही अचूकपणे भेदू शकते.

३.२ भारतीय लष्करासाठी एक्सकॅलिबरचे सामरिक महत्त्व

• अचूक मारा (Pinpoint Strikes): सीमेवरील शत्रूचे बंकर, कमांड पोस्ट्स आणि शस्त्रसाठा असलेले ठिकाणे यांचा अचूक भेद घेण्यासाठी हे अत्यंत उपयुक्त आहे.

• कोलेटरल डॅमेज कमी: उच्च अचूकतेमुळे नागरी वस्त्या आणि गैर-लष्करी ठिकाणांचे नुकसान (Collateral Damage) टळते.

• भारतीय तोफांसोबत सुसंगतता: हे गोळे भारतीय लष्कराच्या १२५ mm आणि १५५ mm च्या बोफोर्स, एम-७७७ हॉवित्झर आणि 'धनुष' यांसारख्या तोफ प्रणालींसोबत वापरले जाऊ शकतात (आवश्यकतेनुसार अनुकूलन केल्यास).

• गोळीबार-तंत्रातील क्रांती: भारतीय लष्कराला मोठ्या प्रमाणात गोळीबार करण्याऐवजी 'प्रत्येक गोळी, एक लक्ष्य' (One Shot, One Kill) या तत्त्वावर काम करण्याची क्षमता मिळते.

---

४. हा करार भारताकरता किती महत्त्वाचा आहे? (सामरिक आणि भू-राजकीय विश्लेषण)

४.१ पाकिस्तान आणि चीनच्या संदर्भात सिद्धता वाढवणे

• चीनच्या आव्हानाला प्रत्युत्तर: पूर्व लडाखसारख्या डोंगराळ प्रदेशात, एक्सकॅलिबरमुळे भारतीय तोफखान्याची क्षमता (Artillery Power) अनेक पटीने वाढेल. जावेलीनमुळे पायदळाला चिनी रणगाड्यांचा धोका कमी करण्यास मदत मिळेल.

• LoC वरील वर्चस्व: पाकिस्तान सीमेवर (LoC) एक्सकॅलिबरच्या अचूक माऱ्यामुळे शत्रूला गोळीबार करण्याचे स्वातंत्र्य (Freedom to Fire) मिळणार नाही.

• तंत्रज्ञान हस्तांतरणाची सुरुवात: भविष्यातील संरक्षण करारांसाठी हा करार तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि संयुक्त उत्पादनाच्या दृष्टीने एक महत्त्वपूर्ण पाया तयार करू शकतो.

४.२ भू-राजकीय महत्त्व आणि भागीदारी

• भारत-अमेरिका संरक्षण संबंध: या करारामुळे अमेरिका भारताला 'प्रमुख संरक्षण भागीदार' (Major Defence Partner) मानत असल्याची पुष्टी होते आणि उच्च-तंत्रज्ञान प्रणाली पुरवण्याची अमेरिकेची तयारी दिसून येते.

• विविधतेचे महत्त्व (Diversification): पारंपरिक रशियन शस्त्रास्त्रांवरील अवलंबित्व कमी करून, पाश्चात्त्य आणि आधुनिक शस्त्रे ताफ्यात समाविष्ट करण्याची संधी.

४.३ भारतीय लष्कराचे आधुनिकीकरण

• आधुनिक युद्ध तत्त्वज्ञान: या प्रणालींच्या समावेशामुळे भारतीय लष्कराला आपले युद्ध लढण्याचे तत्त्वज्ञान (Warfare Doctrine) अधिक आधुनिक आणि नेटवर्किंग-आधारित (Network-Centric) बनवता येईल.

---

५. आव्हाने आणि पुढील वाटचाल

• खर्च आणि देखभाल: जावेलीन आणि एक्सकॅलिबर प्रणाली अत्यंत महागड्या आहेत आणि त्यांच्या देखभालीसाठी विशेष तांत्रिक पायाभूत सुविधा आणि प्रशिक्षित कर्मचारी आवश्यक आहेत.

• तंत्रज्ञान हस्तांतरण: केवळ विक्री नव्हे, तर 'मेक इन इंडिया' अंतर्गत भारतात या प्रणालींचे उत्पादन आणि तंत्रज्ञान हस्तांतरण (ToT) व्हावे यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.

• एकात्मता (Integration): या नवीन प्रणालींना भारतीय लष्कराच्या सध्याच्या दळणवळण आणि कमांड नेटवर्कमध्ये यशस्वीरित्या एकत्रित (Integrate) करणे हे एक मोठे तांत्रिक आव्हान असेल.

---

६. सारांश आणि निष्कर्ष (Conclusion)

• कराराचे महत्त्व: अमेरिका-भारत संरक्षण करार केवळ खरेदी-विक्री नाही, तर भारतीय लष्कराच्या सिद्धतेला नवी दिशा देणारा एक महत्त्वाचा भू-राजकीय आणि सामरिक निर्णय आहे.

• 'गेम चेंजर' सिद्धता: जावेलीनमुळे पायदळाला रणगाड्यांचा मुकाबला करण्याची स्वतंत्र आणि गतिमान क्षमता मिळेल, तर एक्सकॅलिबरमुळे तोफखान्याला अभूतपूर्व अचूकता आणि श्रेणी प्राप्त होईल.

• अंतिम विधान: या अत्याधुनिक प्रणालींच्या समावेशामुळे भारतीय लष्कराची पारंपरिक आणि अपरंपरागत दोन्ही प्रकारच्या संघर्षांना तोंड देण्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढेल, ज्यामुळे सीमावर्ती आव्हानांसमोर भारताचा सामरिक लाभ (Strategic Advantage) मजबूत होईल.