भारतीय # 'अंदमान निकोबार कमांड' (ANC) च्या सामर्थ्याबद्दल माहिती

नकाशाकडे पाहिल्यास लक्षात येते की, मलक्का सामुद्रधुनीचे पश्चिमेकडील प्रवेशद्वार हे भारताच्या अंदमान आणि निकोबार बेटांच्या अगदी जवळ आहे.

• ग्रेट निकोबारचे अंतर: ग्रेट निकोबार बेट मलक्का सामुद्रधुनीच्या तोंडापासून (Inlet) हाकेच्या अंतरावर आहे.
• प्रहार क्षमता (Strike Capability): येथे भारताने आधुनिक नौदल तळ आणि विमानतळ विकसित केल्यास, भारत या मार्गावरून जाणाऱ्या प्रत्येक हालचालीवर २४/७ लक्ष ठेवू शकतो.
• सुरक्षेचा कवच: ग्रेट निकोबारवरील प्रस्तावित प्रकल्प भारताला या 'चोक पॉइंट'वर पूर्ण नियंत्रण मिळवण्यास मदत करेल. यामुळे शत्रू राष्ट्राच्या युद्धनौका किंवा पाणबुड्यांना हिंदी महासागरात प्रवेश करणे कठीण होईल.

नकाशाद्वारे विश्लेषण 

जर आपण नकाशा कल्पनेत आणला तर:

1.      डाव्या बाजूला (पश्चिम): अंदमान-निकोबार (भारत) - येथे आपण 'दोरखंड' धरून उभे आहोत.

2.      मध्ये: मलक्का सामुद्रधुनी - हा एक 'चिंचोळा दरवाजा' आहे.

3.      उजव्या बाजूला (पूर्व): दक्षिण चीन समुद्र आणि चीन - ज्यांना या दरवाज्यातून बाहेर पडायचे आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर: ज्याप्रमाणे एखाद्या किल्ल्याचा दरवाजा ज्याच्या ताब्यात असतो, तो संपूर्ण प्रदेशावर नियंत्रण ठेवतो; तसेच मलक्का सामुद्रधुनीवर ज्याचे वर्चस्व आहे, तो हिंद-प्रशांत (Indo-Pacific) क्षेत्राचा खरा 'स्वामी' ठरतो. ग्रेट निकोबार प्रकल्प भारताला हीच शक्ती प्रदान करणार आहे.

भारतीय नौदलाची 'अंदमान आणि निकोबार कमांड' (ANC) ही केवळ एक लष्करी चौकी नाही, तर ती भारताच्या सागरी रणनीतीचा 'ब्रह्मास्त्र' आहे. ८ ऑक्टोबर २००१ रोजी स्थापन झालेली ही कमांड भारताची पहिली आणि एकमेव 'ट्राय-सर्व्हिस थिएटर कमांड' (Tri-Service Theater Command) आहे. याचा अर्थ येथे नौदल, हवाई दल आणि भूदल हे तिन्ही विभाग एकाच कमांडर-इन-चीफच्या अंतर्गत काम करतात.

'अंदमान निकोबार कमांड'चे विशिष्ट सामर्थ्य आणि त्याचे सामरिक महत्त्व खालील मुद्द्यांच्या आधारे समजून घेऊया:

अजोड भौगोलिक स्थान (Unmatched Geography)

अंदमान-निकोबार बेटांची साखळी उत्तरेकडून दक्षिणेकडे ७५० किमी पेक्षा जास्त पसरलेली आहे.

• नॅचरल एअरक्राफ्ट कॅरिअर: ही बेटांची साखळी हिंदी महासागरात भारतासाठी एका 'स्थिर विमानवाहू युद्धनौके' सारखी आहे. युद्धनौका बुडू शकते, पण बेटे हलू शकत नाहीत.
• मलक्कावर लक्ष: ही कमांड 'मलक्का सामुद्रधुनी' आणि 'सिक्स डिग्री चॅनेल' (Six Degree Channel) या महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवर पूर्णपणे लक्ष ठेवते.

ट्राय-सर्व्हिस एकत्रीकरण (Tri-Service Synergy)

ANC चे सर्वात मोठे तांत्रिक सामर्थ्य म्हणजे तिन्ही दलांमधील समन्वय:

• वेगवान प्रतिसाद: कोणत्याही संकटाच्या वेळी दिल्लीतील मुख्यालयाची वाट न पाहता, स्थानिक कमांडर तात्काळ तिन्ही दलांचा वापर करून कारवाई करू शकतो.
• संयुक्त सराव: येथे नियमितपणे 'डिफेन्स ऑफ अंदमान अँड निकोबार' (DANX) सारखे सराव केले जातात, ज्यामुळे तिन्ही दलांची कार्यक्षमता वाढते.

'सिक्स डिग्री' आणि 'टेन डिग्री' चॅनेलवर नियंत्रण

सागरी भाषेत 'चॅनेल' म्हणजे दोन बेटांमधील पाण्याचा मार्ग.

• टेन डिग्री चॅनेल (10° Channel): हे अंदमान आणि निकोबार बेटांना वेगळे करते. येथून होणाऱ्या प्रत्येक व्यापारी हालचालीवर ANC ची नजर असते.
• सिक्स डिग्री चॅनेल (6° Channel): हे ग्रेट निकोबार आणि इंडोनेशियाच्या सुमात्रा बेटाच्या दरम्यान आहे. हे 'मलक्का' कडे जाणाऱ्या जहाजांचे मुख्य प्रवेशद्वार आहे. ANC ने येथे आपली उपस्थिती वाढवल्यामुळे चीनच्या पाणबुड्यांना येथून गुपचूप जाणे अशक्य झाले आहे.

पाळत ठेवणे आणि देखरेख (Surveillance Capabilities)

ANC कडे अत्याधुनिक रडार यंत्रणा आणि लांब पल्ल्याची विमाने आहेत:

• P-8I पोसायडन (P-8I Poseidon): हे विमान हिंदी महासागरातील पाणबुड्या शोधण्यात जगात सर्वोत्तम मानले जाते. ANC च्या तळांवरून ही विमाने नियमितपणे गस्त घालतात.
• कोस्टल रडार नेटवर्क: बेटांच्या साखळीवर बसवलेल्या रडारमुळे भारताला 'डोमेन अवेअरनेस' (समुद्रात काय चालले आहे याची पूर्ण माहिती) प्राप्त होते.

 'इंडो-पॅसिफिक' मधील वाढती भूमिका

आज ANC केवळ भारताचे रक्षण करत नाही, तर ती आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील स्थैर्याचा केंद्रबिंदू बनत आहे.

• मिलन (MILAN) सराव: भारतीय नौदल दर दोन वर्षांनी येथे 'मिलन' नावाचा मोठा बहुराष्ट्रीय नौदल सराव आयोजित करते, ज्यामध्ये ४०-५० देशांचे नौदल सहभागी होतात. यामुळे भारताची 'सॉफ्ट पॉवर' आणि लष्करी दबदबा दोन्ही वाढतात.
• मानवतावादी मदत (HADR): सुनामी किंवा चक्रीवादळासारख्या नैसर्गिक आपत्तींच्या वेळी ANC या क्षेत्रातील देशांना सर्वात आधी मदत पोहोचवते.

आगामी पायाभूत सुविधा आणि सामर्थ्य

ग्रेट निकोबार प्रकल्पांतर्गत ANC ची ताकद आणखी वाढणार आहे:

• INS Kohassa आणि INS Baaz: यांसारख्या तळांवर धावपट्ट्यांची लांबी वाढवली जात आहे, जेणेकरून तेथे फायटर जेट्स (सुखोई-३० MKI) आणि मोठी मालवाहू विमाने उतरू शकतील.

निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर, जर हिंदी महासागर हा एक दरवाजा असेल, तर 'अंदमान निकोबार कमांड' ही त्या दरवाजाची 'किल्ली' आहे. चीनच्या विस्तारवादी धोरणाला रोखण्यासाठी ही कमांड भारताची सर्वात मोठी शक्ती आहे.