पाकिस्तान-अफगाणिस्तान संघर्ष: दक्षिण आशियातील अस्थिरतेचा नवा ज्वालामुखी

 

प्रस्तावना

दक्षिण आशियातील भू-राजकीय समीकरणे सध्या अत्यंत नाजूक वळणावर आहेत. एकेकाळी 'रणनीतिक सखोलता' (Strategic Depth) मिळवण्यासाठी ज्या तालिबानला पाकिस्तानने खतपाणी घातले, आज तोच तालिबान पाकिस्तानसाठी सर्वात मोठे सुरक्षा आव्हान बनला आहे. मार्च २०२६ मध्ये काबूलमधील ‘ओमिद’ नशामुक्ती केंद्रावर झालेला भीषण हवाई हल्ला आणि त्याला तालिबानने दिलेले चोख प्रत्युत्तर, हे केवळ सीमावर्ती चकमकी नसून एका पूर्णवेळ युद्धाची नांदी ठरत आहेत. १६ मार्चच्या हल्ल्यात ४०० हून अधिक निष्पाप नागरिकांचा झालेला मृत्यू आणि त्यानंतर रावळपिंडीतील नूर-खान एअरबेसवर झालेला प्रतिहल्ला, हे दर्शवते की उभय देशांमधील संबंध आता अशा वळणावर पोहोचले आहेत जिथून परतणे कठीण आहे.

---

१. संघर्षाची पार्श्वभूमी: ड्युरंड लाईन आणि विश्वासार्हतेचा अभाव

पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील वादाचे मूळ १८९३ मध्ये ओढलेल्या 'ड्युरंड लाईन' मध्ये आहे. अफगाणिस्तानने ही सीमा कधीही अधिकृतपणे मान्य केलेली नाही. तालिबान सत्तेवर आल्यावर पाकिस्तानला अपेक्षा होती की सीमा प्रश्न सुटेल, परंतु तालिबानने 'पश्तून राष्ट्रवादाला' प्राधान्य देत पाकिस्तानच्या कुंपण घालण्याच्या प्रयत्नांना विरोध केला.

आज पाकिस्तानचा आरोप आहे की तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (TTP) ही संघटना अफगाण भूमीवरून पाकिस्तानवर हल्ले करत आहे. याउलट, तालिबान सरकार या आरोपांचे खंडन करते. या संघर्षाने आता थेट लष्करी संघर्षाचे रूप घेतले असून, पाकिस्तानने सुरू केलेले 'गजब लिल हक' ऑपरेशन हे याच तणावाचा परिपाक आहे.

---

२. पाकिस्तानपुढील 'टू-फ्रंट' युद्धाचे आव्हान

पाकिस्तान सध्या एका अशा कात्रीत सापडला आहे, जिथे त्याला एकाच वेळी दोन आघाड्यांवर (Two-Front War) लढावे लागत आहे.

• पहिली आघाडी (अफगाण सीमा): ड्युरंड लाईनवर तालिबानी सैन्याशी होणारी थेट लढाई. तालिबानने आता पारंपारिक गनिमी काव्याऐवजी आधुनिक शस्त्रास्त्रांनी सज्ज होऊन पाकिस्तानच्या रावळपिंडी आणि क्वेटा सारख्या संवेदनशील लष्करी मुख्यालयांना लक्ष्य करण्यास सुरुवात केली आहे.
• दुसरी आघाडी (देशांतर्गत बंडखोरी): पाकिस्तानच्या आत बलुचिस्तान आणि खैबर पख्तूनख्वामध्ये हिंसाचार शिगेला पोहोचला आहे. बलुच लिबरेशन आर्मी (BLA) आणि अन्य स्वतंत्र सेनानी पाकिस्तानच्या लष्करी ताफ्यांवर हल्ले करत आहेत.

---

३. हिंसाचाराची वाढती आकडेवारी: एक भयानक वास्तव

२०२५ आणि २०२६ ची आकडेवारी पाहिली तर परिस्थितीची भीषणता लक्षात येते:

वर्ष	एकूण मृत्यू	ठार झालेले सैनिक	ठार झालेले नागरिक	दहशतवादी/स्वतंत्र सेनानी
२०२५	४००१	१२२९	६५५	२११६
२०२६ (पहिले ४ महिने)	१२२४	३८३	२४५	६१६

केवळ चार महिन्यांत १२२४ मृत्यू होणे, हे या क्षेत्रातील गृहयुद्धाची तीव्रता दर्शवते. पाकिस्तानच्या लष्करी सामर्थ्याला होत असलेला हा अंतर्गत आणि बाह्य विरोध त्यांच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह उभे करत आहे.

---

४. पाकिस्तानवर होणारे दूरगामी परिणाम

हा हिंसाचार केवळ सीमावादापुरता मर्यादित नसून त्याचे पाकिस्तानवर गंभीर परिणाम होत आहेत:

• आर्थिक दिवाळखोरी: पाकिस्तान आधीच आर्थिक संकटात आहे. अशात 'गजब लिल हक' सारख्या मोठ्या लष्करी मोहिमांवर होणारा अवाढव्य खर्च पाकिस्तानच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा मोडणारा ठरेल.
• राजकीय अस्थिरता: लष्कराची पकड ढिली होत असल्याने देशांतर्गत राजकारणात गोंधळ निर्माण झाला आहे. नागरिकांमध्ये असुरक्षिततेची भावना वाढल्याने सरकारविरुद्ध असंतोष वाढत आहे.
• आंतरराष्ट्रीय एकाकीपण: भारताने काबूल हल्ल्याचा ज्या प्रकारे निषेध केला, त्यावरून हे स्पष्ट होते की मानवाधिकारांच्या उल्लंघनावरून पाकिस्तान जागतिक स्तरावर एकटा पडत आहे. अगदी मुस्लिम राष्ट्रांमध्येही (रमजान महिन्यात झालेल्या हल्ल्यांमुळे) पाकिस्तानबद्दल नकारात्मक मत बनत आहे.

---

५. भविष्यातील हिंसाचाराचा अंदाज: परिस्थिती अजून कशी बिघडणार?

येणाऱ्या काळात हिंसाचार कमी होण्याऐवजी वाढण्याची चिन्हे अधिक आहेत, याची काही प्रमुख कारणे:

1. प्रतिशोधाचे चक्र: तालिबानने रावळपिंडीतील एअरबेसवर हल्ला करून पाकिस्तानच्या 'सुरक्षित' मानल्या जाणाऱ्या क्षेत्रांना आव्हान दिले आहे. यामुळे पाकिस्तान अधिक तीव्रतेने हवाई हल्ले करेल, ज्याला प्रत्युत्तर म्हणून तालिबान सीमा ओलांडून जमिनीवरून हल्ले करेल.
2. TTP आणि बलुच गटांची युती: पाकिस्तानला सर्वात मोठा धोका हा आहे की जर अफगाण तालिबान, TTP आणि बलुच बंडखोर एकत्र आले, तर पाकिस्तानच्या लष्कराला हे नियंत्रण मिळवणे अशक्य होईल.
3. पाण्याचा वाद: जमीन आणि दहशतवादाव्यतिरिक्त कुनार नदीच्या पाण्यावरूनही दोन्ही देशांत वाद सुरू होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे संघर्षाला नवे परिमाण मिळेल.

---

६. भारताची भूमिका आणि प्रादेशिक सुरक्षा

भारतासाठी हा संघर्ष चिंतेचा विषय आहे. शेजारील देशात अस्थिरता असणे हे दक्षिण आशियाच्या शांततेसाठी घातक आहे. भारताने 'ओमिद' केंद्रावरील हल्ल्याचा निषेध करून आपली भूमिका स्पष्ट केली आहे की, कोणत्याही स्वरूपातील दहशतवाद किंवा मानवी हक्कांचे उल्लंघन स्वीकारार्ह नाही. अफगाणिस्तानमधील सामान्य जनतेप्रती भारताची सहानुभूती आणि पाकिस्तानच्या आक्रमक धोरणांचा विरोध, ही भारताची रणनीती स्पष्ट आहे.

---

निष्कर्ष

पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानमधील हा संघर्ष आता केवळ सीमावाद राहिलेला नाही, तर तो एक अस्तित्वाचा लढा बनला आहे. पाकिस्तानने दशकांपासून पेरलेल्या 'दहशतवादाच्या' बीजाचे फळ आज त्यांनाच भोगावे लागत आहे. जर पाकिस्तानने आपल्या धोरणांमध्ये बदल केला नाही आणि संवाद साधण्याऐवजी केवळ लष्करी बळाचा वापर सुरू ठेवला, तर हा भाग एका मोठ्या प्रादेशिक युद्धाच्या खाईत लोटला जाईल.

येणारा काळ पाकिस्तानच्या अखंडतेसाठी अत्यंत कठीण असणार आहे. एका बाजूला अफगाणिस्तानची सीमा आणि दुसऱ्या बाजूला अंतर्गत बंडखोरी, या 'टू-फ्रंट' युद्धात पाकिस्तानला आपली रणनीती बदलावी लागेल, अन्यथा हा हिंसाचार केवळ पाकिस्तानलाच नव्हे तर संपूर्ण दक्षिण आशियाला अस्थिर करेल.