१) होर्मूझचं लष्करी व आर्थिक हत्यार म्हणून महत्त्व,) अणुशस्त्र रोखायचा प्लॅन आणि होर्मूझचा leverage३) इराणने होर्मूझचं “weaponisation” कसं केलं आहे?

 

१) होर्मूझचं लष्करी व आर्थिक हत्यार म्हणून महत्त्व

• होर्मूझमधून दररोज साधारण २०–२१ दशलक्ष बॅरल तेल आणि पेट्रोलियम उत्पादने जातात – म्हणजे जगाच्या पेट्रोलियम वापराच्या साधारण २०–२१ टक्के वाहतूक याच मार्गाने होते.
• सौदी, इराक, कुवैत, यूएई, कतार यांसारख्या खाडी देशांचा बहुतेक निर्यात तेल होर्मूझमधूनच बाहेर पडतो; त्यामुळे इथे व्यत्यय आला की फक्त अमेरिका नव्हे तर भारत, चीन, युरोप – सगळ्यांचा बाजार हलतो.
• त्यामुळे इराण “आपण थोडं जरी बंद केलं, धोकादायक केलं, तर जागतिक अर्थव्यवस्था हादरेल, किंमती उडतील” हे जगाला पुन्हा पुन्हा दाखवत असतो – हेच त्याचं deterrence (धाक/निवारक क्षमतेचं) शस्त्र आहे.

२) अणुशस्त्र रोखायचा प्लॅन आणि होर्मूझचा leverage

• अमेरिकेचा मूळ प्लॅन – इराणला अण्वस्त्रांपासून दूर ठेवायचं, म्हणून JCPOA (२०१५) सारख्या करारातून युरेनियम संपादन, enrichment, रिअॅक्टर यावर कडक मर्यादा घातल्या गेल्या.
• ट्रम्प प्रशासनाने २०१८ मध्ये JCPOA मधून बाहेर पडून पुन्हा कडक आर्थिक निर्बंध लादले; त्यावर इराणने “तुम्ही अणुकरार फोडलात तर आम्ही होर्मूझ या नाडीला पकडून धरू” असा अप्रत्यक्ष/प्रत्यक्ष इशारा वारंवार दिला.
• म्हणजे अमेरिका अणुशस्त्र कार्यक्रम कापायला गेली; पण त्याच वेळेला इराणने “ऊर्जा-वाहतुकीचं chokepoint” आपल्या राजकीय व लष्करी दबावासाठी वापरायला सुरुवात केली – हा तुमचा मुद्दा प्रत्यक्षात दिसतो.

३) इराणने होर्मूझचं “weaponisation” कसं केलं आहे?

• १९८० च्या दशकातल्या “टँकर वॉर” काळापासून इराणने खाडीमध्ये खाणी (mines), छोट्या नौका, क्षेपणास्त्रे वापरून व्यापारी जहाजांवर हल्ले करण्याची क्षमता दाखवली आहे; म्हणजे युद्ध काळात ही जागा रणांगण होऊ शकते हे त्यांनी आधीच सिद्ध केलं.
• २०११–१२, २०१८ व नंतर काही वेळा इराणच्या नेत्यांनी उघडपणे “जर आमच्यावर निर्बंध वाढवले, तेल निर्यात रोखली, तर आम्ही होर्मूझ बंद करण्याचा विचार करू” असे धमकीसदृश संकेत दिले – प्रत्यक्ष पूर्ण बंदी कधी केली नाही, पण “बंद करण्याचा धोका” हेच शस्त्र बनलं.
• रिव्होल्युशनरी गार्ड्सकडे लहान वेगवान बोटी, अँटी-शिप क्षेपणास्त्रे, किनारी तोफखाना, समुद्री खाणी अशी भरपूर साधने आहेत; यामुळे होर्मूझ पूर्ण बंद नसला तरी “पुरेसे धोकादायक” बनवून विमा प्रिमियम, भाडे, मार्ग बदल – अशा मार्गांनी मोठं आर्थिक नुकसान घडवून आणण्याची क्षमता ते दाखवतात.

४) भविष्यात इराण होर्मूझचा कसा वापर करू शकतो?

• निर्बंध, अणुकरार, प्रादेशिक युद्ध (इस्रायल–इराण, यमन, लेबनॉन) या मुद्द्यांवर दबाव टाकताना इराण “पूर्ण बंदी” न करता selective escalation करू शकतो – काही जहाजांवर हल्ले, काही काळ तणाव, त्यानंतर चर्चेची ऑफर.
• तेलाच्या किंमती झपाट्याने वाढल्या की पश्चिमी देश, भारत-चीनसारखे आयातदार, खाडीचे शेजारी हे सर्वच तणाव कमी करण्यासाठी मध्यस्थीला धावतात; त्यामुळे इराण स्वतः आर्थिक संकटात असला तरीही कूटनीतिक leverage वाढवू शकतो.
• भविष्यात जसं-जसं अमेरिका/पश्चिम अणुकार्यक्रम, क्षेपणास्त्र कार्यक्रम, प्रॉक्सी मिलिशिया यावर कठोर कारवाई करतील, तसं इराण “होर्मूझ variable” उंच-नीच करत राहील – पूर्ण बंद करणं आत्मघातकी ठरेल, पण “अर्धवट गळा आवळणं” हा पर्याय ते टाकतील.

५) याला उत्तर म्हणून जग (विशेषतः अमेरिका) काय करतंय?

• अमेरिका आणि मित्रदेशांनी इथे कायमस्वरूपी नौदल उपस्थिती वाढवून “फ्रीडम ऑफ नेव्हिगेशन” ऑपरेशन्स, काफिले, माईन-क्लिअरन्स क्षमता वाढवली आहे, म्हणजे इराणचा धाक काही अंशी कमी करणे हा प्रयत्न.
• खाडी देश पाइपलाइन मार्गाने तेल लाल समुद्राकडे, भूमध्यकडे वळवण्याचा प्रयत्न करतात, पण तरीही इतर पर्यायी मार्ग पूर्णतः होर्मूझची जागा घेऊ शकत नाहीत – म्हणूनच हा chokepoint कायमच geopolitics मध्ये “अदृश्य अणुबॉम्ब”सारखा राहणार आहे.

थोडक्यात, अमेरिकेनं अणुशस्त्रांवर फोकस ठेवला, पण इराणने समुद्री व्यापाराच्या नाडीला पकडून “कमी खर्चात जास्त परिणाम” देणारी होर्मूझ-रणनीती सिद्ध केली आहे; पुढेही प्रत्येक मोठ्या तणावात ते हे कार्ड वेळोवेळी खेळत राहण्याची दाट शक्यता आहे