भारतीय लष्कराची ‘अनंत’ क्षेपणास्त्र प्रणाली – स्वदेशी संरक्षण उत्पादनाचा नवा टप्पा

 

भारतीय लष्कराची ‘अनंत’ क्षेपणास्त्र प्रणाली – स्वदेशी संरक्षण उत्पादनाचा नवा टप्पा

प्रस्तावना

भारतीय लष्कराने अलीकडेच ‘अनंत’ शस्त्र क्षेपणास्त्र प्रणालीसाठी भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL) ला टेंडर जारी केले आहे. या निर्णयामुळे भारताच्या संरक्षण क्षेत्रात स्वदेशीकरणाचा एक नवा अध्याय सुरू झाला आहे. सुमारे ₹30,000 कोटींचा हा प्रकल्प भारताच्या हवाई संरक्षण क्षमतेत आमूलाग्र बदल घडवून आणेल, विशेषतः चीन आणि पाकिस्तान सीमेजवळील संवेदनशील क्षेत्रांमध्ये.

या प्रणालीची रचना आणि तंत्रज्ञान संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) ने विकसित केले आहे, तर उत्पादन आणि तैनातीची जबाबदारी BEL सारख्या सार्वजनिक क्षेत्रातील अग्रगण्य संस्थेकडे सोपवण्यात आली आहे.

 

‘अनंत’ प्रणाली म्हणजे काय?

‘अनंत’ ही एक स्वदेशी बहुस्तरीय (multi-layered) हवाई संरक्षण प्रणाली आहे जी शत्रूच्या लघु आणि मध्यम पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांपासून, ड्रोन, फायटर जेट्स आणि हेलिकॉप्टरसारख्या लक्ष्यांपासून संरक्षण देण्यासाठी विकसित केली गेली आहे.

ही प्रणाली संपूर्णपणे मोबाइल, म्हणजेच वाहतुकीस सुलभ आणि कोणत्याही भूभागावर तत्काळ तैनात करता येण्यास सक्षम आहे. त्यामुळे ती सीमेवरील गतिशील हवाई धोका परिस्थितीत अत्यंत उपयुक्त ठरते.

ही प्रणाली भारताच्या विद्यमान आकाश, आकाश-ते-आकाश (Akash), स्पायडर आणि QR-SAM प्रणालींना पूरक ठरेल आणि त्यांच्यासोबत एकात्मिकपणे काम करेल.

 

हवाई संरक्षणातील गरज आणि पार्श्वभूमी

भारतासमोर असलेली दुहेरी सीमारेषेवरील सुरक्षा आव्हाने — पश्चिमेस पाकिस्तान आणि उत्तरेस चीन — ही जगातील सर्वात गुंतागुंतीच्या धोरणात्मक आव्हानांपैकी आहेत.
पाकिस्तानकडे अमेरिकन आणि चिनी तंत्रज्ञानावर आधारित आधुनिक हवाई प्रणाली आहेत, तर चीनने अत्याधुनिक HQ-9B आणि S-400 समतुल्य प्रणाली विकसित केल्या आहेत.

या पार्श्वभूमीवर, भारताला आपली हवाई संरक्षण क्षमता अधिक वेगवान, लवचिक आणि स्वयंपूर्ण करणे अत्यावश्यक होते.
‘अनंत’ प्रणाली याच गरजेची पूर्तता करते.

 

तांत्रिक वैशिष्ट्ये (Technical Highlights)

जरी या प्रणालीबद्दलच्या सर्व तपशील गुप्त ठेवले गेले असले तरी, उपलब्ध माहितीवरून खालील अंदाज बांधता येतात:

1. रेंज:
• ३० किमी ते १०० किमी पर्यंतच्या उंचीवर कार्यक्षम.
2. रडार आणि ट्रॅकिंग:
• AESA (Active Electronically Scanned Array) रडारसह उच्च गतीने एकाचवेळी २० पेक्षा जास्त लक्ष्य ट्रॅक करण्याची क्षमता.
3. मॉबिलिटी:
• ट्रक-आधारित लाँचर प्रणाली, ३० मिनिटांत तैनातीयोग्य.
4. नेटवर्क सेंटरिंग:
• नेटवर्क-सेंट्रिक वॉरफेअरसाठी सुसंगत, म्हणजे ती इतर हवाई आणि जमिनीवरील प्रणालींशी जोडली जाऊ शकते.
5. इलेक्ट्रॉनिक काउंटर-काउंटर मेजर्स (ECCM):
• शत्रूच्या जॅमिंग प्रयत्नांपासून स्वतःचे रक्षण करणारी प्रगत क्षमता.

 

BEL आणि DRDO यांचे योगदान

भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड (BEL) ही संस्था संरक्षण इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशन सिस्टम्स या क्षेत्रातील अग्रगण्य सरकारी कंपनी आहे. DRDOच्या सहकार्याने BELने यापूर्वीही Akash Weapon System, LRSAM, आणि Integrated Air Command and Control System (IACCS) यांसारखे यशस्वी प्रकल्प पूर्ण केले आहेत.

‘अनंत’ प्रकल्पामध्ये BELची भूमिका फक्त उत्पादनापुरती मर्यादित नाही. BEL या प्रकल्पासाठी रडार, फायर कंट्रोल सिस्टम, इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर घटक आणि कम्युनिकेशन नेटवर्क तयार करेल. यामुळे देशातील ५० हून अधिक MSMEs आणि १०० पेक्षा जास्त लघु पुरवठादार यांनाही रोजगार व तांत्रिक विकासाच्या संधी मिळतील.

 

स्वदेशीकरणाचा (Indigenisation) नवा अध्याय

भारताच्या संरक्षण क्षेत्रात स्वदेशीकरणाची दिशा गेल्या काही वर्षांत वेगाने बदलत आहे. ‘अनंत’ प्रकल्प हे त्या प्रक्रियेतील एक निर्णायक पाऊल आहे.
या प्रकल्पामुळे:

• भारताच्या आयातीवरील अवलंबित्व घटेल,
• तांत्रिक आत्मनिर्भरता वाढेल, आणि
• ‘मेक इन इंडिया’ उपक्रमाला चालना मिळेल.

आजपर्यंत भारत आपल्याकडील हवाई संरक्षण प्रणालींसाठी रशिया, इस्राएल आणि फ्रान्स यांसारख्या देशांवर अवलंबून होता. पण ‘अनंत’ प्रणाली भारताला पूर्ण स्वदेशी संरक्षण क्षमता मिळविण्याच्या दिशेने नेत आहे.

 

राष्ट्रीय सुरक्षेवरील प्रभाव

‘अनंत’ प्रणालीमुळे भारताच्या पश्चिम आणि उत्तर सीमांवर खालील रणनीतिक लाभ मिळतील:

1. त्वरित प्रतिसाद क्षमता:
   शत्रूच्या हवाई हल्ल्याला सेकंदात प्रतिसाद देण्याची क्षमता निर्माण होईल.
2. सीमेवरील हवाई संरक्षणाचा विस्तार:
   सीमावर्ती तळांवर, रडार स्टेशन्स आणि तुकड्यांजवळ हवाई संरक्षणाची जाळी उभारली जाईल.
3. मानसिक आणि राजनैतिक प्रतिबंधक परिणाम (Deterrence):
   शत्रूच्या हवाई कारवायांवर भीती निर्माण होईल आणि युद्धपूर्व परिस्थितीत भारताला रणनीतिक आघाडी मिळेल.

 

आर्थिक आणि औद्योगिक परिणाम

₹30,000 कोटींच्या या प्रकल्पामुळे संरक्षण क्षेत्रात ५०,००० हून अधिक थेट व अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
BEL, DRDO आणि खासगी उद्योगांच्या सहकार्याने भारतात एक मजबूत संरक्षण उत्पादन साखळी (Defence Manufacturing Ecosystem) निर्माण होईल.

यामुळे भारत निर्यातक्षम देश म्हणून उदयास येऊ शकतो. दक्षिण आशिया, आफ्रिका आणि मध्य पूर्वेतील मित्रदेशांना या प्रणालीचे निर्यात पर्याय उपलब्ध होऊ शकतात.

 

‘अनंत’ प्रणाली आणि आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा

‘अनंत’ प्रणाली भारताच्या विद्यमान आणि भविष्यातील S-400, QR-SAM, NASAMS-II यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय प्रणालींशी स्पर्धा करण्यास सक्षम ठरेल.
यामुळे भारताला फक्त संरक्षण नाही तर तंत्रज्ञान निर्यातदार राष्ट्र बनण्याची संधी मिळेल.

 

भविष्यातील पावले

1. सिस्टीम इंटीग्रेशन आणि चाचण्या:
   DRDO व BEL येत्या दोन वर्षांत प्रोटोटाइप तयार करून चाचणीसाठी सैन्याला देणार आहेत.
2. सिरीयल प्रॉडक्शन:
   चाचण्या यशस्वी झाल्यावर २०३० पर्यंत प्रणालीचे उत्पादन आणि सीमांवरील तैनाती सुरू होईल.
3. प्रगत आवृत्त्या (Upgraded Versions):
   भविष्यात ‘अनंत-II’ किंवा ‘अनंत-X’ सारख्या विस्तारित क्षमतांच्या आवृत्त्या विकसित केल्या जातील.

 

धोरणात्मक विश्लेषण – का महत्त्वाचे आहे हा निर्णय?

• भारताला दोन मोर्चांवरील युद्धाची तयारी (Two Front War Preparedness) करायची आहे.
• हवाई संरक्षणातील स्वदेशीकरण हे राष्ट्रीय सुरक्षेचे आणि आत्मनिर्भरतेचे केंद्रबिंदू आहे.
• ‘अनंत’ प्रणालीमुळे भारताची स्ट्रॅटेजिक ऑटोनॉमी (Strategic Autonomy) अधिक बळकट होईल.
• या निर्णयामुळे भारताची Defence Innovation Base मजबूत होईल, आणि Start-up इकोसिस्टम ला प्रेरणा मिळेल.

 

उपसंहार

‘अनंत’ क्षेपणास्त्र प्रणाली हा केवळ एक संरक्षण प्रकल्प नाही, तर तो भारताच्या आत्मनिर्भरतेच्या प्रवासातील नवा टप्पा आहे.
यामुळे भारताची हवाई संरक्षण प्रणाली अधिक सक्षम, एकात्मिक आणि स्वदेशी होईल.
BEL आणि DRDO या दोन राष्ट्रीय संस्थांनी एकत्रितपणे हा प्रकल्प पूर्ण केल्यास, तो केवळ तांत्रिक यशच नव्हे तर राष्ट्रीय अभिमानाचे प्रतीक ठरेल.

‘अनंत’ हे नाव जसे सूचित करते — तसाच भारताचा संरक्षण सामर्थ्याचा प्रवासही अनंत, अथांग आणि स्वावलंबी राहो हीच अपेक्षा.