Total Pageviews

Friday, 20 November 2026

चायना सेंच्युरी' (चीनचे शतक): बीजिंगचा आर्थिक चमत्कार ओसरतो आहे

 

शताब्दींपूर्वी मिंग राजवंशाच्या काळात घडले होते तसेच, चिनी कम्युनिस्ट पक्ष (CCP) आता एका अलिप्ततावादी संस्कृतीचा दीर्घकालीन आणि अंतिम ऱ्हास होताना पाहत आहे.

१९ नोव्हेंबर रोजी शेन्झेन येथे अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प, चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग आणि रशियाचे राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांच्यात झालेली त्रिपक्षीय परिषद, हा दुसऱ्या महायुद्धानंतर रूझवेल्ट, चर्चिल आणि स्टॅलिन यांच्यात झालेल्या याल्टा परिषदेची पुनरावृत्ती करण्याचा एक प्रयत्न होता. परंतु आजच्या अमेरिका-रशिया-चीन त्रिपक्षीय बैठकीला प्रतीकात्मक मूल्यापलीकडे फारसे महत्त्व उरलेले नाही.

अमेरिका ही ढासळणारी महासत्ता आहे. सोव्हिएत-पश्चात रशिया आता एक मोठी जागतिक शक्ती राहिलेला नाही. आणि चीनचे काय?

जगातील दुसऱ्या क्रमांकाच्या अर्थव्यवस्थेला कमी लेखणे शहाणपणाचे ठरणार नाही. परंतु तंत्रज्ञानात थक्क करणारी प्रगती झाली असली, तरी चीनचा आर्थिक चमत्कार थंडावत असल्याची चिन्हे वाढत आहेत.

चिनी अर्थव्यवस्थेचा अंतिम ऱ्हास होत असल्याचे दर्शवणारे पाच विशिष्ट इशारे आहेत:

१. सकल देशांतर्गत उत्पादन (GDP): ४० वर्षांत चीनचा जीडीपी ७० पटींनी वाढला — १९८६ मधील ०.३१ ट्रिलियन डॉलरवरून २०२६ मध्ये २१ ट्रिलियन डॉलरवर पोहोचला. अशा प्रकारे चिनी अर्थव्यवस्था सलग चार दशके वार्षिक सरासरी ११.३ टक्क्यांहून अधिक दराने वाढली. आज चीनचा वार्षिक वाढीचा दर ४.५ टक्के आहे, जो त्या काळाच्या जवळपास एक-तृतीयांश आहे आणि पुढील दशकात तो एक-चतुर्थांश म्हणजेच ३ टक्क्यांपर्यंत घसरण्याची शक्यता आहे.

२. लोकसंख्याशास्त्र: चीनची लोकसंख्या वेगाने घटू लागली आहे. या शतकाच्या अखेरीस चीनची लोकसंख्या निम्म्याहून अधिक घटून केवळ ६० कोटींच्या थोडी वर राहील, आणि त्यात ६५ वर्षांवरील नागरिकांचे प्रमाण मोठे असेल. याचा पहिला फटका कामगार वर्गाला बसेल: कमी कामगार, वयोवृद्ध कामगार आणि कमी उत्पादकता.

न्यूयॉर्कस्थित 'फॉरेन अफेअर्स' (Foreign Affairs) नियतकालिकाच्या नोव्हेंबर-डिसेंबर २०२६ च्या अंकात लिहिताना कार्ल मिन्झनर यांनी नमूद केले आहे: "एकविसाव्या शतकातील चीनची कहाणी केवळ लोकसंख्येच्या ऱ्हासाची नाही, तर ती राजकीय जडत्वाचीही आहे — आणि या दोघांच्या संगमातून काय घडते, याची आहे. या संयोजनामुळेच चीनचे भविष्य विशेषतः निराशाजनक बनते. चीन जसजसा म्हातारा होत जाईल, तसतसा त्याच्या राजकीय व्यवस्थेवरील सामाजिक तणाव तीव्रच होत जाईल. एकविसाव्या शतकाच्या मध्यातील चीन सोळाव्या शतकातील मिंग राजवंशासारखा दिसू शकतो — बिघडत जाणारे सामाजिक, लैंगिक आणि पिढ्यांमधील भेद यामुळे अधिकच ठिसूळ झालेली एक जड, कणखरता गमावलेली राजकीय व्यवस्था."

एआय (AI) आणि स्वयंचलन (ऑटोमेशन) चीनला लोकसंख्येच्या ऱ्हासातून वाचवतील का? याची शक्यता कमी आहे. एआय ह्युमनॉइड्स कारचे सुटे भाग जोडणे किंवा ई-कॉमर्स गोदामांमध्ये पार्सल वेगळे करणे यांसारखी नेहमीची शारीरिक कामे करू शकतात. ह्युमनॉइड्सना 'तर्कशक्ती' (reasoning) देणारे नवीन रोबोटिक एजंट अजूनही प्रयोगाच्या टप्प्यात आहेत. परंतु चीनला अजूनही वास्तुविशारद, वकील, डॉक्टर, अग्निशमन दलाचे जवान, पोलीस आणि मूळ संशोधन करणारे शास्त्रज्ञ यांची गरज भासेल. ऑटोमेशन हा केवळ तात्पुरता दिलासा आहे, सर्व रोगांवरील रामबाण उपाय नाही.

चीनमधील ९२ टक्क्यांहून अधिक लोक वांशिकदृष्ट्या 'हान' (Han) आहेत. चीनमधील स्थलांतरितांची संख्या केवळ १६ लाख इतकी नगण्य आहे — म्हणजेच लोकसंख्येच्या जेमतेम ०.१ टक्के. चीनचा अलिप्ततावाद आणि वांशिक एकजिनसीपणा दीर्घकालीन आर्थिक वाढीसाठी पोषक नाही.

३. रिअल इस्टेट: दशकभराच्या मंदीत चीनच्या रिअल इस्टेट उद्योगाच्या कोसळण्याचा परिणाम मोठ्या अर्थव्यवस्थेवर झाला आहे. दहा वर्षांपूर्वी चीनच्या रिअल्टी क्षेत्राचा चिनी अर्थव्यवस्थेत सुमारे ३० टक्के वाटा होता. आज तो चिनी आर्थिक उत्पादनाच्या केवळ १५ टक्के इतका आहे. सामान्य चिनी लोकांसाठी हे अत्यंत विध्वंसक आहे. सरासरी चिनी कुटुंबाच्या ७० टक्क्यांहून अधिक संपत्ती रिअल इस्टेटमध्ये अडकलेली आहे. याउलट, अमेरिकन कुटुंबांच्या केवळ ३५ टक्के संपत्ती रिअल इस्टेटमध्ये आहे.

रिअल इस्टेटमधील मंदीमुळे डोळे दिपवणारी टाऊनशिप उभारणाऱ्या स्थानिक चिनी महापालिका दिवाळखोरीत गेल्या आहेत, ज्यामुळे चीनचे एकूण कर्ज (सरकारी, खाजगी आणि स्थानिक) ६० ट्रिलियन डॉलरवर — म्हणजेच जीडीपीच्या ३०८ टक्क्यांवर — पोहोचले आहे. शेन्झेन, बीजिंग, शांघाय आणि हांगझोऊच्या तांत्रिक झगमगाटापासून कोसो दूर, चीनच्या अंतर्गत भागात 'घोस्ट टाउन्स' (ओसाड शहरे) विखुरलेली आहेत.

मिन्झनर लिहितात: "राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांच्या नेतृत्वाखाली बीजिंगला राजकीय जडत्वाच्या दीर्घ कालावधीला सामोरे जावे लागेल, सोबतच नोकरशाहीच्या क्षमतेचा ऱ्हास होईल — आणि त्यानंतर २०३० किंवा २०४० च्या दशकात उत्तराधिकाराचे संकट निर्माण होईल. भरभराटीची वर्षे मागे पडल्यानंतर, चीनला आर्थिक मर्यादांचाही सामना करावा लागत असल्याची चिन्हे आधीच मोठ्या प्रमाणावर दिसत आहेत. स्थानिक सरकारे तुटीत चालली आहेत, आणि अनेक ठिकाणी शिक्षक व नागरी सेवकांना त्यांचे पगार व भत्ते वेळेवर देणेही कठीण जात आहे."

४. उपभोग (Consumption): कौटुंबिक संपत्तीची झीज झाल्यामुळे, चीनमधील देशांतर्गत उपभोग घटला आहे. नवीन इलेक्ट्रिक वाहने (EVs) उदासीन ग्राहकांसाठी तीव्र स्पर्धा करत आहेत, आणि किमती उत्पादन खर्चापेक्षाही खाली येत आहेत. अत्यंत चुरशीच्या चिनी वाहन बाजारपेठेत १२० हून अधिक ईव्ही कंपन्या स्पर्धेत आहेत. डझनभर कंपन्या बंद पडल्या आहेत किंवा बंद पडण्याच्या उंबरठ्यावर आहेत.

युरोपियन युनियनने (EU) चिनी ईव्हीवर दंडात्मक आयात शुल्क लादले असले, तरी चिनी वाहन उत्पादकांना ईव्हीची विक्री युरोपकडे वळवण्यास भाग पाडले जात आहे. चिनी कारसाठी अमेरिकेची बाजारपेठ बंद आहे, जरी काही कार मेक्सिकोमार्गे आत शिरत असल्या तरी, जिथे 'जॅक मोटर्स' (JAC Motors), 'फोटॉन' (Foton), 'एफएडब्ल्यू जिएफांग' (FAW Jiefang) आणि 'शॅकमन' (Shacman) यांसारख्या चिनी कार उत्पादकांनी अमेरिकेवरील बंदी टाळण्यासाठी स्थानिक मेक्सिकन वाहन उत्पादकांशी भागीदारी केली आहे.

५. भू-राजकारण: चीनने दक्षिण चीन समुद्रात आपल्या शेजारी देशांना परके केले आहे, परंतु आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिकेत पायाभूत सुविधा प्रकल्प उभारून सद्भावना विकत घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. मात्र चिनी कर्जावरील उच्च व्याजदरांमुळे दोन्ही खंडांतील अनेक देशांमध्ये संताप निर्माण झाला आहे, ज्यामुळे शी जिनपिंग यांच्या महत्त्वाकांक्षी 'बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्ह'ला (BRI) अनेक भागांत खीळ बसली आहे — ज्यात पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तानचाही समावेश आहे, जिथे बीआरआय प्रकल्पांवर काम करणाऱ्या चिनी अभियंत्यांची दहशतवाद्यांनी हत्या केली आहे.

चीनकडे जगातील दुसऱ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था आणि दुसऱ्या क्रमांकाचे लष्कर आहे, परंतु अमेरिका-इस्रायल-इराण आणि रशिया-युक्रेन या दोन्ही युद्धांमध्ये त्याची भूमिका नगण्य राहिली आहे. रशिया आपल्या तेल आणि गॅसच्या खरेदीसाठी चीनवर पूर्णपणे अवलंबून असूनही, जवळपास पाच वर्षे चाललेल्या आणि लाखो लोकांचा बळी घेतलेल्या युद्धातील मॉस्कोच्या वर्तनावर प्रभाव पाडण्यात बीजिंग असमर्थ — आणि अनिच्छुक — ठरले आहे.

पश्चिम आशियातील अनेक युद्धांमध्ये चीन मूक प्रेक्षक राहिला आहे. या प्रदेशात (हॉर्न ऑफ आफ्रिकेतील जिबूती येथे) चीनचा केवळ एकच प्रमुख लष्करी तळ आहे, याउलट अमेरिकेचे ८० देशांमध्ये लहान-मोठे ७५० लष्करी तळ आहेत. यापैकी १२८ प्रमुख, पूर्णपणे सुसज्ज अमेरिकन लष्करी तळ ५० देशांमध्ये पसरलेले आहेत.

भारतासाठी, १९५० च्या दशकापासून चीन हा वाईट शेजारी राहिला आहे, जेव्हा त्याने तिबेट बळकावले आणि इतिहासात प्रथमच दोन्ही देशांमध्ये जमिनीवरील सीमा निर्माण झाली. चीनचा संथ परंतु अंतिम ठरणारा आर्थिक आणि लोकसंख्याशास्त्रीय ऱ्हास भारताचा राजनैतिक हात मजबूत करतो. 'जेन्सन हुआंग' प्रकरणाने अमेरिकेच्या एआय उद्योगाला धोक्याचा इशारा दिला आहे आणि भारतातही समावेश असलेल्या जगभरात चीन करत असलेल्या विषारी व औद्योगिक पातळीवरील हेरगिरीचा पर्दाफाश केला आहे. इतर चिनी उद्योगांसमोर अस्तित्वाचे भविष्य उभे असताना, हेरगिरीचा उद्योग मात्र त्यापैकी नाही.

'फॉरेन अफेअर्स'च्या मते, "बीजिंगचा उदयोन्मुख जागतिक दृष्टिकोन मिंग राजवंशाच्या (१३६८-१६४४) दृष्टिकोनाशी मिळताजुळता आहे. शतकाभराच्या मोंगोल राजवटीनंतर, मिंग राजवंशाची सुरुवात पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला प्रसिद्ध 'ट्रेझर फ्लीट्स'च्या माध्यमातून बाह्य जगाशी झालेल्या एका अल्पकालीन संपर्काने झाली. परंतु त्यानंतर मिंग राजवंश एका अलिप्त आणि सहजपणे प्रतिगामी होणाऱ्या चीनच्या दृष्टिकोनाकडे वळला. मोंगोल राजवट अत्यंत अपमानास्पद ठरली होती, आणि मिंग नेत्यांमध्ये परकीय प्रभावाबद्दल संशय निर्माण झाला. त्यांना जी अस्सल चिनी संस्कृती वाटत होती, ती पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले."

शताब्दींपूर्वी मिंग राजवंशाच्या काळात घडले होते तसेच, चिनी कम्युनिस्ट पक्ष (CCP) आता एका अलिप्ततावादी संस्कृतीचा दीर्घकालीन आणि अंतिम ऱ्हास होताना पाहत आहे.

No comments:

Post a Comment